معنویت در محیط کار/بخش نخست
چکیده
با مطالعه عمیق ابعاد روحی و روانی انسان در محیط کار، به راحتی می توان پی برد که معنویت و آثار آن، یکی از مهمترین عوامل نیل به اهداف سازمانی است و باطبع گام بعدی، برنامه ریزی صحیح و کامل در جهت تقویت و افزایش مستمر معنویت در محیط کار، برای نیل به اهداف مذکور خواهد بود و در این میان رهبری معنوی نقشی بسیار کلیدی در سازمان داشته و باید به فضایلی همچون آرامش روحی و روانی ، یقین ، تفکر و بینش عمیق ، آینده نگری و امید، شجاعت، درایت، عدالت آراسته باشد و در اینصورت است که کارکنان در سازمان احساس امنیت کرده، به سازمان، اهداف و آینده آن، خوش بینی شده و در جهت شکوفایی آرمان های سازمانی با اتحاد و یکدلی پیش خواهند رفت .
واژگان کلیدی:
معنویت؛ محیط؛ کار؛
مقدمه
روز افزونی تحولات و دگرگوني ها در دنياي کنوني عصر اطلاعات و ارتباطات و بيثباتي و تغيير پذيري و نيز غير قابل پيشبيني بودن اين تغييرات می طلبد که خلاقیت های کاری جهت رویارویی با چنین وضعیت آشوب زده و پرتلاطم، ایجاد و گسترش یابند و آنچه که کشورهاي جهان به ويژه کشورهاي در حال توسعه را در جهت افزايش بهره وري و پيشرفت و ترقي آنها مدد مي رساند ، همانا استفاده از فرصت ها در رقابت با ساير کشورهاست و اين امر ميسر نمي گردد مگر با درايت و خلاقيت مديران و نيز تاثير مديران در پرورش خلاقيت کارکنان که با کمک يکديگر در جهت رشد و بالندگي سازمان خود و در نتيجه ، جامعه بکوشند .
اما در این میان معنويت در محيط كار و رهبري معنوي را مي توان به عنوان يك بخش جزئي و مقدماتي از فرايند توسعه سازماني در نظر گرفت. و این موضوع بر کسی پوشیده نیست نقش رهبران معنوي تحريك و بر انگيختن كاركنان با استفاده از چشمانداز معنوي و ايجاد زمينههاي فرهنگي بر اساس ارزشهاي انساني است تا كاركناني فعال، داراي بهرهوري بالا، متعهد و با انگيزه را تربيت كنند و در نهایت موجبات تعالي روحي و همبستگي کارکنان در محل كار برای نیل به اهداف و آرمانهای سازمانی را فراهم آورند .
اما در این مختصر مقاله کوشش گردیده است تا با فعال سازی ذهن دانشجویان و دانش پژوهان عزیز ، قدم های بزرگی در جهت بسط و گسترش این بعد عظیم خدادادی در سازمان ها برداشته شود و بتواند شروعی برای تحقیقات گسترده و پیاده سازی راهکارهای بهتر و عملی تر معنویت در محیط کار در جهت حداکثر سازی نیل به اهداف و عملکرد سازمان ها را فراهم آورد .
فصل اول: تعريف معنويت
1-1. مفاهیم کلی :
عواطف و معنويت موضوعات پیچیده ای هستند که درك آنها راحت نبوده و اصطلاحاتي با تعاريفی نامشخصند . با اين اوصاف معنويت داراي ماهيتي شخصي است و همين امر موجب تعدد ديدگاه ها در مورد آن شده است .
بعضي ها، معنويت را برخاسته از نهاد انسان ها مي دانند و ميگويند معنويت چيزي فراتر از قواعد مذهبي است و مربوط به جريان معنا بخشي و خود يابي دروني است كه بدون توجه به مذهب افراد ، در وجود آنها شكل ميگيرد. موضوع معنویت، دل مشغولی دیرپای بشر است، اما بررسی نقادانه و تطبیقی معنویت در زمینه های جهانی، پدیده نوظهوری است.
بسیاری از ادیان، واژه دقیقی برای رساندن مفهوم معنویت ندارند. با وجود این، امروزه مفهوم معنویت عمومیت یافته است، در اینجا برخی از تعاریف معنویت را از زبان ها و دیدگاه های مختلف ارائه می دهیم:
1-2. معنویت چیست؟ 1
- معنویت به عنوان انرژی، معنا، هدف و آگاهی در زندگی است. (Cavanagh,1999) 2
- معنویت، جستجوی مداوم برای یافتن معنا و هدف زندگی است؛ یعنی درک عمیق و ژرف ارزش زندگی، وسعت عالم، نیروهای طبیعی موجود، و نظام باورهای شخصی (Myers,1990) . 3
- معنویت تلاشی در جهت پرورش حساسیت نسبت به خویشتن، دیگران، محيط طبيعي، موجودات غیرانسانی و (نیروی برتر) خدا، كه اين تلاش و كوشش همواره در پي وحدت بخشيدن و يگانگي به اين حساسيتهاست و جستجویی است به سوي سعادت برای رسیدن به کمال یا همان انسانیت کامل . (1995 (Hinnells, 4
- در پژوهشهایی که میتروف و دنتون انجام داده اند، در تعریفهای مختلف معنویت، نکتههای کلیدی این گونه آمده است: معنویت؛ رسمی، منسجم و سازمان یافته نیست. کاملا جامع و فراگیر و پذیرای هر کسی است. منبع نهایی معنا و هدف در زندگی است. تقدس هر چیزی، منبعی لایزال ایمان و نیروی اراده، هدف نهایی و غیرفرقه ای است بلکه فراتر از فرقهها، جهانی و بدون بُعد زمانی است. ابهت در حضور وجودی متعالی و احساس عمیق ارتباط متقابل با هر چیزی است و در نهایت معنویت آسایش و آرامشی درونی است . (Mitroff & Denton ,1999) 5
و در اسلام منظور از معنويت برخورداري از ارزشهاي والاي انساني از قبیل خيرخواهي، رضايت، سپاسگزاري، شجاعت، صبر، صداقت، صرفه جويي، عدم وابستگي، فداكاري و گذشت است.
- معنویت نیرویی روحبخش و انگیزاننده زندگی است، انرژیی که الهامبخش فرد به سمت و سوی فرجامی معین، یا هدفی به سوی ورای فردیت میباشد.
- معنویت اعتقاد به يك حقيقت متعالي و برتر است نظير يك قدرت برتر.
1-3. معنای لغوی معنویت :
معنویت در فرهنگ لغت فارسی یعنی آن چه منسوب به معنی ،باطنی و حقیقیاست یا به عبارتی، معنویت، مجموعه جنبه های فکری، اخلاقی، فرهنگی و عاطفی انسان یا محصولات فکری او بوده و نیز به معنای غیر مادی آورده می شود.
معادل های معنویت در فرهنگ لغات انگلیسی عبارت است ازspirituality ،intellectuality ،ideality ، abstract ، condition اما به نظر می رسد که کلمه spirituality معادل مناسبی برای معنویت باشد که معنای آن عبارت است از: حالت یا کیفیت مرتبط بودن به جوهرهای معنوی و نیز دلبستگی به چیزهای معنوی »
اما معنویت پلی است بین عالم ماده و عالم معنا که می تواند با الهام گیری از ذات متعالی ودیعه گذاشته شده در وجود انسان از طرف خدا ، جسم مادی و روح ملکوتی انسان را در اختیار گرفته، آن را در جهت کمال،تعالی و رسیدن به آنچه که باید باشد حرکت دهد و این میسر نمی شود جز با تکیه بر خوبی ها و تقویت آنها و حذف بدی ها و پلیدی ها از سرشت پاک انسانیت .
و آنچه از میان همه این تعاریف استخراج می گردد این است که معنویت نه تنها انسان را از حرکت باز نمی دارد بلکه می تواند راه گشای حل مشکلات و کلیدی برای موفقیت سازمانها باشد.
فصل دوم: معنويت در عصر جديد 6
امروزه بسياري از مردم مي پرسند كه كدام نوع معنويت قادر است دگرگونيهاي فردي و اجتماعي عميقي را كه اين جهان، سخت بدان نيازمند است، پديد آورد. هیچ اتفاق نظری در این مورد وجود ندارد. بسیاری از اختلافنظرها از اختلافنظر در باب نسبت «معنویت» با «دین» یا «دیانت» سرچشمه میگیرد، چنانکه گروهی از معنویتگرایان، معنویت را بدیل یا جایگزینی برای دین میبینند، در حالی که گروهی دیگر آن را «لُبِّ لُبابِ دین» یا «گوهر ادیان» قلمداد میکنند. در يك سنخ شناسي با ماهيت پلوراليستي، معنويت عصر جديد در سه نوع زير خلاصه شده است:
2-1. معنويت ديني:
معنويتي است كه مبتني بر يك سنت خاص ديني است. آمال و مقصد نهايي معنويت و همچنين راههاي رسيدن به آن بر مبناي سنت خاص ديني است و بر يك چارچوب و سيستم خاص اعتقادي استوار است.
2-2. معنويت غير ديني:
در بر گيرنده معنويتهاي انسان گرا، طبيعت محور و زمين محور است. عقايد آنان ممكن است بر مبناي انكار وجود خدا يا وحدت وجود خدا باشد. آموزه هاي آنان در بر گيرنده عمل گرايي محيطي و اجتماعي است.
2-3. معنويت رازگونه:
تجربه شخصي افرادي است كه ممكن است به عنوان شيوه ها يا فرقه هاي فرعي از يك دين مثل يهوديت، مسيحيت يا اسلام باشد و يا مشمول بيشتر معنويتهاي شرقي شود.
نويسندگان و محققان معنويت در سازمان ، در مقياسها و الگوهاي خود، معنويت نوع اخير را انكار مي كنند كه به نظر مي رسد، محل تأمل باشد. در معنويت عصر جديد، دين افراد شخصي است، فرديت بسياري حاكم است و بر جهاني بودن همه ی چيزها اشاره مي شود. اين معنويت در واقع اعتراضي است به استيلاي دين، جهان شناسي و اقتصاد در قرن نوزدهم و نمادي است از پس زدن عقلگرايي غير ديني و برداشت مادي گرا از علم، صنعت، مصرف گرايي و دين رسمي غربي. (Schmit-wilk,1996 & (Alexander 7
2-4. معنويت فرا ديني:
عنواني است كه ممكن است به بسياري از مناقشات و چالشهاي عصر جديد درباره معنويت پاسخ بدهد. در واقع اين معنويت، حد وسط دو گرايش عمده است: از يك طرف، اين معنويت، مبتني بر دين خاصي نيست و از طرف ديگر، برخي معنويتهاي عصر جديد كه به خود اجازه مي دهند، هر چيزي را معنوي بدانند را رد مي كند.
معنويت فرا ديني، اولا دلبسته به سنت ديني خاصي نيست، ثانيا تاكيد بر تعامل و دادوستد با معنويتهاي ديگر مكاتب و اديان را نيز دارد.
2-5. معنويت در محيط كار:
پديده عدم اطمينان محيط ها در عصر كنوني، سازمانها را بر آن داشته است تا پاسخ هاي بسيار گوناگون و متفاوت داشته باشند. يكي از عملي ترين شيوه ها، ترغيب كاركنان به اين امر اين است كه با تمام وجود خود را وقف كار كنند و از اين طريق «خود» تمام عيار خويش را در كار بيابند كه پيامد آن كاركناني خلاق و نوآور در پاسخگويي به محيط هاي متلاطم خواهد بود. بروز خود تمام عيار در كار با ورود معنويت در سازمان ميسر خواهد بود.
امروزه به نظر مي رسد، كاركنان در هر كجايي كه فعاليت مي كنند، چيزي فراتر از پاداش هاي مادي در كار را جستجو مي كنند. آنان در جستجوي كاري با معنا، اميد بخش و خواستار متعادل ساختن زندگيشان هستند. سازمانها با كاركنان رشد يافته و بالنده اي روبرو هستند كه در پي يافتن كاري با معنا، هدفمند و پرورش محيط هاي كاري با چنين ويژگي هايي هستند.
در واقع معنويت در كار، توصيف كننده تجربه كاركناني است كه كارشان ارضا كننده، با معنا و هدفدار است. همچنين تجربه معنويت در كار، با افزايش خلاقيت، صداقت، اعتماد و تعهد در كار همراه است.
و در حقیقت، معنويت در محيط كار، يك روند در حال ظهور است كه براي افراد مختلف معاني متفاوت دارد . براي بسياري از افراد آن به معناي ارتباط با خداوند است. براي بعضي از مديران و كارآفرينان مذهبي، معنويت به معناي تصديق خداوند و كتابهاي مذهبي است.
حال به سه تعريف ديگر از معنويت در محيط كار مي پردازيم:
1. معنویت؛ سفري است به سوي يكپارچگي شغلي جهت، كمال و پيوستگي در محيط كار را فراهم ميآورد. (Gibbons,2001)
2. معنويت در كار؛ درك و شناسايي بعدي از زندگي دروني و باطني كاركنان است كه قابل پرورش است و به واسطه انجام كارهاي با معنا، در زندگي اجتماعي رشد و توسعه مي يابند. (Ashmos, 2000 &duchon )
3. معنویت در کار، یک تجربه از ارتباط و اعتماد متقابل در میان افرادی است که دریک فرایند کاری مشارکت می کنند که به وسیله خوش بینی و حسن نیت فردی ایجاد می شود و منجر به ایجادیک فرهنگ سازمانی انگیزشی و افزایش عملکرد کلی می شود که در نهایت تعالی سازمانی پایدار را به همراه دارد . (2006(Marques,
ولی آنچه در برداشت و تعریف ما از معنویت در این مقاله مد نظر است و آن را به عنوان معنویت در محیط کار عنوان خواهیم کرد؛ معنویتی قدسی یعنی معنویت دینی در چارچوب عقلانیت است که سه ویژگی بارز آن " «دینی بودن» ، «خدامحوری» و «عقلانیت» است که در فصل بعدی به آن پرداخته خواهد شد .
نوشته: محمد عزتی
ادامه دارد
