مفهوم وچیستی اقتصاد مقاوتی
«مفهوم وچیستی اقتصاد مقاوتی»
در چند سال اخیر و با شدت گرفتن تحریم های غرب علیه جمهوری اسلامی ایران با هدف متوقف کردن برنامه های صلح آمیز هسته ای ایران، واژه ای جدید تحت عنوان اقتصاد مقاومتی به ادبیات اقتصادی و سیاسی کشور اضافه و به فراخور حال و روز اقتصاد کشورمان مورد بحث قرار گرفته است. در واقع اقتصاد مقاومتی روشی برای مقابله با تحریمها علیه یک منطقه یا کشور تحریم شده میباشد. در شرایطی که صادرات و واردات هیچ کدام برای آن کشور مجاز نمیباشد. اصطلاح اقتصاد مقاومتی اولین بار پس از محاصره غزه در سال ۲۰۰۵ که ناتوانی در امر صادرات امکان صادرات و در نتیجه کشت بسیاری از محصولات کشاورزی را کاهش داده بود استفاده شد و ضوابط و معیارهای حاکم بر مفهوم اقتصاد مقاومتی شناسایی گردید.در ایران این واژه اولین بار در دیدار کارآفرینان با مقام معظم رهبری در سال 1389 مطرح گردید.در این دیدار ایشان اقتصاد مقاومتی را معنا و مفهومی از کارآفرینی معرفی و برای نیاز اساسی کشور به کارآفرینی نیز دو دلیل« آمادگی کشور برای جهش » و «فشار اقتصادی دشمنان» را معرفی می نمایند.
در این میان، تعریف جامع و کامل از اقتصاد مقاومتی را خود رهبر فرزانه انقلاب ارائه داده اند. ایشان در دیدار با دانشجویان فرمودند:
« اقتصاد مقاومتی یعنی آن اقتصادی که در شرایط فشار، در شرایط تحریم، در شرایط دشمنی ها و خصومت های شدید می تواند تعیین کننده ی رشد و شکوفایی کشور باشد. »
اقتصاد ترمیمی: تعریف دوم از اقتصاد مقاومتی، عبارت از اقتصادی است که در پی "مقاوم سازی"، "آسیب زدایی"، "خلل گیری"، و "ترمیم" ساختارها و نهادهای فرسوده و ناکارآمد موجود اقتصادی است؛ یعنی اگر در رویکرد قبلی می گفتیم که فلان نهاد نمی تواند انتظارات ما را برآورده کند، در رویکرد جدید، به دنبال آن هستیم که با بازتعریف سیاست های نهادهای موجود، کاری کنیم که انتظارات ما را برآورند. در مقام تمثیل می توان گفت که این کار شبیه همان کاری است که "پتروس فداکار" با فروبردن انگشت خود در ترک دیواره ی سد انجام داد؛ یعنی باید ترک های ساختاری دیوار نهادهای اقتصادی را ترمیم کنیم. کشورهای توسعه یافته نیز در برهه هایی از تاریخ اقتصادی خود، مجبور به مقاوم سازی ساختارهای اقتصادی شدند. به عنوان مثال، غرب پس از دو شوک نفتی 1979 و 1983 میلادی، اقدام به جایگزینی سوخت های فسیلی با سایر سوخت های نوین کرد؛ به طوری که امروزه با قیمت های بالای یک صد دلار نیز دچار شوک نفتی نمی شود. این تعریف نیز حاوی نکات نقادانه ای است؛ به طور مثال اگر اقتصاد متعارف از ترمیم اقتصاد خود نتایج مطلوبی گرفت دلیلش این بود که بنیان های اقتصادی اش ثابت بود و روبناهای اقتصادی اش ترمیم شد؛ در اینکه اقتصاد ما نیز با این رویه، نتایج مطلوبی بگیرد جای تامل است.
اقتصاد دفاعی: تعریف سوم از اقتصاد مقاومتی، متوجه "هجمه شناسی"، "آفندشناسی" و "پدافندشناسی" ما در برابر آن هجمه است؛ یعنی ما باید ابتدا بررسی کنیم که دشمنان چگونه و با چه ابزارهایی موجب آسیب اقتصادی ما می شوند. بنابراین، وقتی به اقتصاد مقاومتی دست یافته ایم که ابزارها و شیوه های هجمه ی دشمن را پیشاپیش شناخته باشیم و بر اساس آن ها، استراتژی مقاومت خود را علیه آنان تدوین و اجرا کنیم. بدیهی است تا آفند دشمن شناخته نشود، مقاومت متناسب با آن نیز طراحی و اجرا نخواهد شد.
اقتصاد الگو: چهارمین تعریف نیز این است که اساسا اقتصاد مقاومتی یک رویکرد کوتاه مدت سلبی و اقدامی صرفا پدافندی نیست؛ این رویکرد چشم اندازی کلان به اقتصاد دارد و یک اقدام بلندمدت را شامل می شود. این تعریف هم که به نظر می رسد دور از دیدگاه های رهبر معظم انقلاب نیست، رویکردی ایجابی و دوراندیشانه دارد. در این رویکرد، ما در پی "اقتصاد ایده آلی" هستیم که هم اسلامی باشد و هم ما را به جایگاه اقتصاد اول منطقه برساند؛ اقتصادی که برای جهان اسلام، الهام بخش و کارآمد بوده، زمینه ساز تشکیل "تمدن بزرگ اسلامی" باشد.این نوع اقتصاد مشتمل بر اقتصاد کارآفرینی و ریسک پذیری و نوآوری است.
مهم ترین نکته های مفهومی و منظومه ی فکری مقام معظم رهبری در اقتصاد مقاومتی، شامل حدود ده عنوان مطلب اقتصادی است که عبارتند از: اقتصاد دانش بنیان- اقتصاد مردمی- مقاوم سازی در برابر فشارها، تهدیدات- توان تحریم شکنی- برون گرایی و گسترش ارتباطا جهانی و بین المللی- درون زا- کاهش اتکای بودجه و تراز تجاری به درآمدهای نفتی- پیشرو، فرصت ساز، مولد- مدیریت مصرف و بهره وری حداکثری- توزیع عادلانه درآمد و ثروت.
اقتصاد مقاومتی؛ اقتصاد تهاجمی: درحال حاضر متاسفانه در فضای عمومی نخبگانی گفته می شود که اقتصاد مقاومتی همان اقتصاد ریاضتی است که از یک نخبه و از یک جامعه ی نخبگانی اینگونه فکرکردن بعید است. چرا اقتصاد مقاومتی اقتصاد انفعالی و ریاضتی نیست؟ چون از یازده بند اقتصاد مقاومتی تنها دوبند آن انفعالی است و نه مورد دیگر تهاجمی و ایجابی است. اگر از رهبر حرف شنوی داریم، اگر از دنیای غرب و ادبیات و کتاب های غربی حرف شنوی داریم، باید بدانیم که اقتصاد مقاومتی به معنای اقتصاد مستحکم و شاخص است. همه ی مکاتب ساختارگرایی، نهادگرایی، لیبرال؛ از مکاتب نظام سلطه است که می توان با آن ها مقابله نمود. اقتصاد مقاومتی نیز در بردارنده ی سازه ی مستحکمی است که اقتضائات خاص خود را دارد.
اقتصاد ایران مشکلاتی را از قبل از انقلاب داشته است. در یک بازه ی حداقل پنجاه ساله، آسیب های ساختاری و نواقص ساختاری اقتصاد ایران را باید دانست. وجود آسیب های متمادی و عدم حل آنان و ایجاد مشکلات بیشتر در اقتصاد با وضع تحریم های دشمن، سبب شد تا اقتصاد مقاومتی مطرح شود. البته این به معنای آن نیست که اقتصاد ایران، نامقاوم است. در حال حاضر با وجود تمام این مشکلات تحمیلی که کشورهای پیشرفته را زمین می زند و نابود می کند، اقتصاد بازهم مقاوم است. اما اگر فرض کنیم که تحریم ها برداشته شود، همچنان نیازمند مقاوم سازی اقتصاد کشور هستیم. چون هر اقتصادی که جهش داشته باشد، نوسانات و تلاطم هایش بیشتر می شود. همه ی کشورهای پیشرفته ی اقتصادی وقتی پیشرفتشان بیشتر شده، نوسانات و تلاطم هایشان نیز بیشتر شده است.
از نظر مقام معظم رهبری پایه های استقلال اقتصادی، درونی است. البته این پایه های درونی به معنای درون گرایی نیست بلکه به معنای درون زایی است. اقتصادهای پیشرفته ی دنیا در طول تاریخ وقایع اقتصادی به این نکته توجه کرده اند. به عنوان مثال، انگلستان در قرن هجده، آلمان در قرن نوزده و یا آمریکای قرن بیست، قله های اقتصادی این قرون هستند که به تفاوت درونگرایی و درونزایی به طور صحیح توجه داشته اند. هر اقتصادی که در این سیصد سال پیشرفت کرده است، پایه های موفقیتش را در درون گذاشته است نه بر روی بیرون.
نظر به اهمیت روزافزون مباحث اقتصادی در عصر حاضر و هم چنین فرمایشات مکرر رهبر انقلاب پیرامون بحث اقتصاد مقاومتی ، به بررسی این موضوع از نگاه استاد شهید مطهری(ره) می پردازیم.
اقتدار نظام اقتصادی : اسلام می خواهد که غیرمسلمان بر مسلمان
تسلّط و نفوذ نداشته باشد. این هدف، هنگامی میسّر است که ملّت مسلمان در اقتصاد
نیازمند نباشد و دستش به طرف غیرمسلمان دراز نباشد و الّا نیازمندی ملازم است با
اسارت و بردگی ولو آن که اسم بردگی در کار نباشد. هر ملّتی که از لحاظ اقتصاد دستش
به طرف ملّت دیگر دراز باشد، اسیر و برده او است و اعتباری به تعارف های دیپلماسی
معمولی نیست. به قول نهرو، ملّتی مستقل است که جهش اقتصادی داشته باشد. علی علیه
السلام می فرماید: محتاج هرکه شوی، اسیر او خواهی بود. بی نیاز از هرکه گردی، با
او برابر خواهی شد، و هرکه را مورد نیکی و احسان خود قرار دهی، فرمانروای او خواهی
شد. اگر ملّتی کمک خواست و ملّتی دیگر کمک داد، خواه ناخواه اوّلی برده، و دومی
آقا است. چقدر جهالت و حماقت است که آدمی ارزش سلامت بنیه اقتصادی را درنیابد و
نفهمد اقتصاد مستقل یکی از شرایط حیات ملّی است .۱
تولید ملی و رشد اقتصادی : یکی از اصولی که در اقتصاد باید درنظر گرفت، اصل
تزیید ثروت ملّی و تکثیر تولید است؛ یعنی اقتصاد سالم آن است که جریان ثروت و
منابع اوّلیه به نحوی باشد که بر ثروت که یگانه وسیله مادّی و پایه ای از پایه های
زندگی است بیفزاید و قدرت ملّی را در تحصیل وسایل مادّی و معنوی زندگی مضاعف کند و
این مشروط به دو شرط است: یکی این که منابع ثروت آزاد باشد و دچار حبس و توقّف
نشود؛ دیگر این که فعّالیت، آزاد و محترم باشد؛ یعنی ثمره فعّالیت به فعال برگردد
.
در این جا دو مطلب است: یکی این که تزیید سرمایه ملّی یا شخصی به چه نحو و چه کیفیتی باشد. معمولاً اقتصادیون ، تمایلات و خواسته های بشر را، ولو خواسته های مصنوعی و انحرافی، سرچشمه در آمد می دانند؛ ولی اسلام، مسأله تقاضا را به هر نحو باشد، سرچشمه در آمد مشروع نمی داند. آن را کنترل می کند و به علاوه، پاسخ گفتن به این تقاضاها را غیرمشروع می داند؛ ولی مادّیون اقتصادی حتّی تقاضای نامشروع مثل اعتیاد به مواد مخدّر ایجاد می کنند تا راه در آمد خود را باز کنند.
1- منبع : نظری به نظام اقتصادی اسلام ، مرتضی مطهری ،چاپ پنجم ص ۲۲، ص۲۰۶
نویسنده و گردآورنده: روح الله مهری
کارشناس مسائل عقیدتی سیاسی سپاه حضرت عباس علیه السلام استان اردبیل
