نگاهی به سیره اقتصادی امام علی علیه السلام

اقتصاد یکی از مباحث مهم دین مقدس اسلام است و مهم‌ترین منبع مباحث اقتصاد اسلامی را می‌توان سیره اقتصادی امام علی (ع) دانست.

به گزارش خبرگزاری بسیج از اردبیل، اقتصاد یکی از مباحث مهم دین مقدس اسلام است و مهم‌ترین منبع مباحثاقتصاد اسلامی را می‌توان سیره اقتصادی امام علی (ع) دانست. در این حیطه،نهج البلاغه اثر جاویدان امام علی (ع)، به جا مانده که در آن عدالت اجتماعیبه صورت یک فلسفه و یا نظریه اجتماعی، سیاسی و اقتصادی مورد توجه قرارگرفته است. در این مختصر نگاهی به دیدگاه امام علی (ع) درباره معنی و مفهوماقتصاد اسلامی در یک حکومت اسلامی مورد مطالعه قرار می‌گیرد تا سیمایی از رفتارهای آن حضرت به خصوص اکنون که خبرهای ناشایستی از اقتصاد و حقوق های نجومی می شنویم ، ترسیم گردد. شکی نیست کهیکی از مظاهر توسعه یافتگی برخورداری عامه مردم از رفاه نسبی اقتصادی بوده وتحقق چنین امری از دیدگاه اسلام در احقاق حقوق مشروع هر فرد در جامعه توسطحاکمان عادل، متقی و ساده زیست میسر می‌باشد و این‌‌ همان اصولی است کهامام علی (ع) بدان توجه و تاکید داشته است. سیره اقتصادی امام علی (ع) رامی‌توان در دو مرحله سیره امام در امور اقتصادی جامعه و سیره امام دررفتارهای اقتصادی شخصی، تقسیم و بررسی کرد

سیره امام در امور اقتصادی جامعه

ایشان زمانی که به اصرار و درخواست مکرر مردم خلافت را پذیرفتند، مردماز نظر اقتصادی به دو دسته فقیر و ثروتمند تقسیم می‌شدند. اغلب ثروت دراختیار گروه اندکی از افراد جامعه بود، اما هنگامی که حضرت به حکومت رسید،وضعیت اقتصادی جامعه، به ویژه توزیع امکانات بسیار نامناسب بود و ایشان دردوران حکومت خود که بسیار کوتاه و آن‌ هم همراه با درگیری‌ها و جنگ‌هایفراوان داخلی بود، با این حال امیرمؤمنان (ع) برای بهبود وضعیت معیشتی واقتصادی مردم، همّت فراوانی گماشت، که ثمره آن ارتقای چشمگیر سطح زندگیمردم کوفه ـ مرکز حکومت حضرت علی (ع) ـ بود؛ به گونه‌ای که خود حضرت (ع)وضعیت کوفه را چنین توصیف می‌کرد: مَا أَصْبَحَ بِالْکوفَة أَحَدٌ إِلَّانَاعِماً إِنَّ أَدْنَاهُمْ مَنْزِلَةً لَیأْکُل الْبُرَّ وَ یجْلِس فِیالظِّلِّ وَ یشرب مِنْ مَاءِ الْفُرَاتِ. (علامه مجلسى، بحار الانوار، ج۴،ص۳۲۷).بر این اساس فقیر‌ترین مردم کوفه از حداقل‌ها برخوردار بودند.صاحب منزل و سر پناه بوده و آب گوارا می‌نوشیدند و اغلب از وضعیت اجتماعیمناسبی برخوردار بودند. ایجاد چنین وضعیت اقتصادی در مدت کوتاه، با وضعیتبحرانی و بدون برنامه امکان پذیر نیست بلکه برنامه و سیاست اقتصادی کارآمدیرا می‌طلبد.

ایشان توزیع را به صورت مساوی انجام داد، از ذخیره سازی بیت المال و ازتاخیر در توزیع آن خودداری کرد. توجه به این قبیل سیاست‌ها بیانگر عدالتاجتماعی ایشان و بهبود وضعیت اقتصادی جامعه شد و مردم کوفه و سایر شهرهایاسلامی از امکانات اولیه زندگی بهره‌مند شدند.

امیر المومنین (ع) در خطبه شقشقیه به نقش رهبران جامعه در ایجاد یابرطرف کردن چنین شرایطی اشاره می‌کند، عثمان و خویشاوندانش را مسئول وضعیتنابسامانی جامعه معرفی می‌کند و معتقد است با دست اندازی به بیت المال،جامعه را دچار چنین وضعیتی کرده است. در مورد مال و ثروت عثمان وخویشاوندانش بسیاری از منابع تاریخی ثروت هنگفتی نوشته‌اند. در چنین شرایطیروشن است که وقتی قدرت سیاسی و نظامی در اختیار برخی افراد حریص و پلیدتوزیع شود، فاصله بین فقیر و ثروتمند بیشتر می‌شود و عدالت پیامبر از زمانپیامبر پا فرا‌تر نمی‌گذارد. در کنار این مناسبات، امیرالمومنین (ع) رامی‌بینیم که او هم می‌توانست بهترین امکانات را در اختیار خود بگیرد، اماسطح زندگی خود را در حد فقیر‌ترین مردم نگاه داشت. لباس حضرت علی (ع) گاهیبا پوست و گاهی با لیف خرما وصله می‌شد. کفش‌های او از لیف خرما بود، لباسکرباس بلند می‌پوشید و وقتی می‌دید آستین آن بلند است با شمشیر کوتاهشمی‌کرد، وقتی نان را با خورشت می‌خورد، خورشت او سرکه یا نمک بود.

عدالت راز بقای دولت امیرالمومنین علی (ع)

مساوات و برادری در سایه سیاست‌های اشتباه خلفای قبلی رخت بربسته بود ومعیارهای جاهلی جایگزین شده بود و شکاف عمیقی بین فقیر و غنی ایجاد شدهبود. در منابع بسیاری از شیعه و سنی در مورد تقسیم بیت المال از امام علی(ع) روایت شده که امام در توزیع بیت امال تبعیض قائل نمی‌شد؛ حتی بین عرباصیل و عجم. ایشان بیت المال را ذخیره سازی نمی‌کرد و همانگونه که پیامبراموال بیت المال را توزیع و سرمایه گذاری می‌کرد، ایشان نیز همانگونه رفتارمی‌کرد به کار و تولید اهمیت بسیار می‌داد.

سخن را کوتاه کنیم که نقل روایات و سیره امیرالمومنین علی (ع) بسیار استو نوشتن آن در این نوشته از توان خارج، روایات و نقل‌های تاریخی بسیاری ازتاریخ نویسان سنی و شیعه به روشنی آشکار می‌سازد که امام اموال و املاکزیادی داشتند و تا پایان عمر پر برکتشان در حفظ آن‌ها کوشا بودند، زیرا وقفنامه‌ها در سالهای آخر عمر پر برکتشان نوشته شده است. (کلینی، ه‌مان:۷/۵۱-۴۹؛ ابوحنیفه النعمان،۱۳۸۵)امام به کار و تولید اهمیت فراوانیمی‌داد، روی آلاک خود کار می‌کرد و آنان را آباد می‌کرد و از این رو بردگانبسیاری داشت که آنان را بعد از تربیت هرگاه که به نفع آنان تمام می‌شد،آزاد می‌کرد.