قيام خونين 15خرداد 42 به روايت اسناد

قيام پانزدهم خرداد 1342 يكي از وقايع مهم و نقطه عطفي در تاريخ معاصر ايران به شمار ميرود. بي گمان، تا پيش از انقلاب اسلامي با توجه به فضاي سياسي بسته و اختناق آوري كه بر كشور حاكم بود سخن گفتن درباره آنچه حاميان دربار و شخص شاه «ارتجاع سياه»1 ميناميدند بسيار مشكل بود. اما با پيروزي انقلاب زمينه و بستر مناسبي براي پژوهش درباره اين واقعه مهم فراهم شد و اسناد تازه اي كه در آرشيوهاي ساواك و يا ديگر نهادهاي حكومتي وجود داشت براي بررسي و بازشناسي آن در اختيار محققين قرار گرفت. به همين منظور كتابي به نام «قيام خونين پانزده خرداد 42 به روايت اسناد» توسط فردي به نام «م. دهنوي» گردآوري و در سال 1360 از سوي موسسه خدمات فرهنگي رسا در 258صفحه منتشر شد، دهنوي در رديف نخستين آثاري است كه با جمع آوري اسناد پيرامون اين قيام گام پديد آمد.
اسناد به علت اصالت و اعتبار، بر ديگر تحقيقات تاريخي برتري دارند. زيرا محتواي هر قطعه از اين اسناد با زمان و رويداد نزديكي دارد در نتيجه آنچه از محتواي آنها بر داشت ميگردد بر خلاف كليت قديمي كه دستخوش تغييراتي شده اند بكر و معتبراست. كتابي كه اينك در اختيار ماست فقط شامل چند سند از هزاران سندي است كه درباره قيام وجود دارد. اين كتاب مشتمل بر چندين بيانيه، اعلاميه از سوي انقلابيون و بخشنامه و فرمانهايي است كه از سوي دولت صادر شده است. گرد اورنده سعي كرده كتاب را بر اساس روز شمار تاريخي سامان دهي نمايد. اين اسناد اطلاعات با ارزشي از چگونگي شروع قيام و خواسته هاي نيروهاي سياسي و مذهبي دخيل در قيام در اختيار ما قرار ميدهد.
محتواي كتاب:
دهنوي در سخن آغازين نگاه كوتاهي به فاصله زماني 28مرداد32 تا 15 خرداد42 مياندازد و به بررسي وقايع ايران بعد كودتاي آمريكايي ـ انگليسي كه منجر به استقرار نظام ديكتاتوري و وابستگي هرچه بيشتر سياسي و اقتصادي ايران به غرب شد پرداخته و در نهايت به اين نتيجه ميرسد كه برنامه حاكميت براي اصلاحات چيزي جز فقر و نابرابري براي جامعه نبود. اما اينها باعث نشد كه ملت از مبارزه خود دست بردارد. «مردم ميهن ما در سالهاي پس از كودتا در مقابل غارت ثروت كشور، حاكميت بيگانگان بر سرنوشتشان ، اختناق و سركوب، فقر اقتصادي و... لحظه اي از مبارزه دست بر نداشتند و درفش مبارزه را بر زمين ننهادند.»2 نگارنده وقايع اوايل دهه 1340 را آخرين مقاومت جناح انگليسي هيات حاكمه در ستيز با استقرار حاكميت جناح آمريكايي ميداند.3
اسناد با سخنراني امام در مراسم چهلم شهداي مدرسه فيضيه اغاز شده است. شايان ذكر است كه سال 42 با حمله نيروهاي حكومت به مدرسه فيضيه شروع شد. اين تهاجم از مدتها پيش يعني از هنگام مخالفت روحانيون با لايحه انجمنهاي ايالتي و ولايتي برنامه ريزي شده بود. هنگامي كه شاه با موضع گيري سختگيرانه نيروهاي مذهبي روبرو گرديد براي خنثي كردن تبليغات آنها پيش از رفراندوم در يك سفر تبليغاتي به قم رفت اما در آنجا از شاه هيچ استقبالي نشد و اين خشم دربار را دوچندان كرد. با برگزاري همه پرسي در اسفند ماه1341 و موفقيت ظاهري حكومت براي اجراي اصلاحات ارضي، امام خميني كه اين را به زيان جامعه ميدانست به مناسبت شهادت امام صادق(ع) اعلام نمود كه «امسال روحانيت عيد ندارد.» شاه و دولت علم كه به دنبال بهانه اي براي سركوب و تعطيلي حوزه بودند روز 2 فروردين كماندوها را روانه قم كردند كه با يك حمله غافلگيرانه شماري از طلاب فيضيه مجروح و يك نفر هم شهيد شد. بعد از اين واقعه مبارزات امام وارد مرحله جديدي شد. با توجه به اين سند امام در روز چهلم شهداء فيضيه وابستگي شاه به عوامل اسراييل را محكوم و مضرات نفوذ صهيونيست ها در مقدرات ايران را براي ملت باز گو كردند4 و از تمام وعاظ و سخنرانان درخواست كردند كه خطر اسرائيل را به مردم گوشزد نمايند و تاكيد نمودند كه سكوت در آن شرايط به معناي تاييد دستگاه جبار و كمك به دشمنان اسلام دانستند.5 سخنان امام در بين سياسيون آن زمان مخاطبان زيادي داشت و جمعيت نهضت آزادي، ضمن اعلام حمايت از نهضت امام خميني(ره) اقدام حكومت در سركوب فيضيه را به ويرانگريهاي لشكر وحشي مغول تشبيه كردند وزير پا گذاشتن قانون اساسي را محكوم كردند.6
گذر زمان به زيان حاكميت بود و با در پيش بودن ايام عاشورا لرزه بر اندام آنها افتاد و به دنبال راه حلي بودند تا عاشوراي سال 42 را در كنترل خود در آورند. اسناد اين كتاب اطلاعات مفيدي در زمينه برنامه دولت در اختيار ما قرار ميدهد. رئيس پليس تهران در بخشنامه اي به كلانتريها به صورت محرمانه از آنان خواست تا فهرست تمامي دسته هاي عزاداري، مساجد، حسينيه ها و وعاظ و سخنرانان را تهيه و براي رئيس شهرباني بفرستند.7 آنان از تحركات امام و ديگر علما شوكه شده وبا توجه به مدارك موجود جلسات سري و بكلي سري بين نماينده ساواك، شهرباني كل كشور، اطلاعات گارد شاهنشاهي و ركن دوم گارد شاهنشاهي برگزار شد. شواهد حكايت از آن دارند كه دولت در صدد بود در سه روز عزاداري مانع برگزاري تظاهرات و شعار دادن مردم عليه شاه و دربار شوند.8 چون احتمال دادند كه قم از ديگر شهرها شلوغ تر خواهد شد مقرر گرديد يك گارد از ارتش براي تشريك مساعي با شهرباني براي برقراري نظم به آن شهر اعزام شود.9
سرانجام روزي كه همگان انتظار آنرا داشتند فرا رسيد و امام خميني در روز 13 خرداد مصادف با عاشورا براي مردم قم سخنراني كردند و با درسهايي كه از عاشورا فرا گرفته بودند مردم را به مبارزه با يزيد زمان فراخواندند و بي محابا شاه را مورد حمله قرار دادند؛ كاري كه شايد تا آن روز هيچ كس جرات آنرا پيدا نكرده بود. امام با بكار بردن واژه «بدبخت و بيچاره » شاه را كه به اسباب دست زور گويان داخلي و خارجي تبديل شده بود تحقير و او را نصيحت نمودند كه به جاي تكيه بر بيگانگان به ملت تكيه كن و آنچه را كه مردم ميخواهند اجرا كن نه آن چيزي كه آمريكا و اسراييل از تو ميخواهند و گفت از سر نوشت پدرت عبرت بگير كه با رفتنش مردم چقدر شادمان شدند.10
بعد از سخنرانيهاي آتشين امام وساير علما و روحانيون در روز عاشورا تظاهرات و درگيريها در تهران و بسياري از نقاط كشور شروع شد اما در اين كتاب اشاره اي به وقايع روز چهاردهم خرداد نشده است. در واقع، اتفاقات و هيجاني كه در اين روز در قم و تهران به وجود آمد حكومت را ترساند و در نيمه شب به خانه امام ريخته و ايشان را دستگير كردند. دهنوي فهرست اسامي دستگيرشدگان 14 خرداد را جزو اين اسناد آورده و از روي همين آمار ميتوان به گستردگي اعتراض ها پي برد.11 نكته قابل توجه در اين اسناد اين است كه اكثريت دستگير شدگان سني بين 17 تا 24 سال داشته اند. و حاكميت از حضور پرشور اين جوانان و هدايت امام ميترسيد و البته وحشت او چندان هم بيجا نبود و در واقع همين گروهها بودند كه در سال 57 به شاهنشاهي او پايان دادند.
در نيمه شب 14 خرداد در حالي كه همگان در خواب بودند نيروهاي سازمان امنيت به قم رفته و امام را شبانه دستگير و با خود به تهران آوردند. پخش خبر دستگيري امام در صبح پانزده خرداد باعث آغاز تظاهرات گسترده عليه شاه شد. ابتدا مردم قم وسپس مبارزان تهران در حمايت از امام با شعار ضد شاه به خيابانها ريختند.. گرد آورنده گزارشي از لحظه لحظه تظاهرات مردم تهران در سراسر نقاط شهر به دست ميدهد وتمام درگيري مردم با نيروهاي نظامي را به تصويرميكشد.12 اما آنچه كه در اين كتاب جايش خالي است گزارش تظاهرات مردم قم است و چنانچه از آن شهر هم اسنادي مي آورد گزارش كتاب از 15 خرداد كامل تر ميشد.
بلافاصله بعد از دستگيري امام تمام مراجع با انتقاد از اقدام رژيم خواستار آزادي ايشان، آيت اله قمي و آيت اله محلاتي شدند.13 هيأت حاكمه كه در تلاش بود بين روحانيت و اقشار دانشگاهي، روشنفكران و ديگر سياسيون فاصله اندازد دست به نشر اخباري زد كه با آنچه واقعا رخ داد تفاوت اساسي داشت. علم كه فقط اطرافيان خود را روشنفكران آن زمان ميدانست گفت: « روشنفكران به شدت از اقدام روحانيون عصباني و له دولت هستند» در حاليكه چنين نبود و اسناد اين كتاب به ما ميگويند روشنفكران و سياسيون غير روحاني از امام حمايت كرده و به انتقاد از عمل دولت در بازداشت اين مرجع تقليد پرداختند و شمار زيادي از دانشجويان دستگير و به زندان افتادند..14
پانزده خرداد شمعي بود كه به بهاي خون دهها انسان آزاديخواه روشن شده بود، به همين علت حكومت به راحتي نمي توانست اين چراغ روشن را خاموش نمايد و پس لرزه هاي آن بارها پايه هاي حكومت استبدادي را به لرزه درآورده بود. در ادامة اعتراض هاي مردم شمار زيادي از جوانان مبارز به اتهام اخلالگري و بر هم زدن امنيت عمومي دستگير و روانه زندان شدند..15 دولت كه از برگزاري چهلم شهدا ميترسيد مصمم شد تا مانع برگزاري هر گونه اعتصاب شود شهرباني و فرمانداري نظامي به دستور علم به حالت آماده باش درآمدند.16 اصناف براي نشان دادن اعتراض خود در روز 23 تير مصادف چهلم شهدا 15 خرداد مغازه هاي خود را تعطيل ومردم هم تظاهرات پراكنده اي برگزار كردند.17 شهرباني در اين روز فهرست تمام مغازه هاي بسته را يادداشت كرد، تا شايد به ميزان اعتراضها پي ببرد.18 بعد از آرام شدن اوضاع فرماندار نظامي تهران به شكرانه موفقيت در سركوب مردم كليه افسران و درجه داران دخيل در اين وقايع را به ضيافت شامي در باشگاه افسران دعوت كرد.19
قسمتي از اسناد به خاطرات شهيد مهدي عراقي اختصاص دارد.نكته مهم در اين قسمت پرداختن به موضع گيري ورزشكاران و افرادي است كه زير نظر شعبان جعفري و طيب رضايي كار ميكردند. اين دونفر از فعالان كودتاي 28 مرداد بودند اما در اين زمان طيب تغيير رويه داده و به عنوان يكي از حاميان نيروهاي مذهبي وارد مبارزه شد و به خاطر همين اقدام مورد كينه قرار گرفت و اعدام شد.20
هر سال به مناسبت سالگرد قيام پانزده خرداد اعتراضهاي پراكنده اي صورت ميگرفت و علما هم با صدور بيانيه و اعلاميه آنرا گرامي داشته و از موضعگيري هاي رژيم انتقاد ميكردند21 و اين روز را به نام «عزاي ملي» نامگذاري كردند.اين كتاب داراي يك ضميمه است كه به بزرگداشت قيام در سال 1354 اختصاص دارد. دراين روز طلاب مدرسه فيضيه مجلس يادبودي تشكيل دادند و شعار درود بر خميني و مرگ بر شاه سر دادند. در تهران اصناف بار ديگر حمايت خود را از امام اعلام كرده و خيابانها به صحنه درگيري تظاهر كنندگان و شهرباني تبديل شد. شمار زيادر از آنان بازداشت و به زندان اوين منتقل شدند.22

ارزيابي كتاب:
با توجه به آنچه در بالا ذكر شد نقاط قوت اسناد عبارتند از: 1-اين كتاب فهرست اسامي بسياري از دستگير شدگان ، مجروحان و كشته شدگان خرداد ماه را آورده است.23 با استفاده از اين جداول ما ميتوانيم به پايگاه اجتماعي تظاهر كنندگان پي ببريم.2-اگر عكسها را هم به عنوان مصاديق سند در نظر بگيريم اين كتاب مشحون از عكس هاي گوياست و از روي اين تصاوير ميتوان به شور و علاقه مردم در مبارزات پي برد و جوانان و دانشجويان با در دست داشتن عكسهاي امام خميني نفرت خودشان را از اقدامات سركوبگرانه رزيم نشان دادند. 24
نقاط ضعف اثر گرد آورنده بعضي از اصول ساختاررا رعايت نكرده 1- خبرهاي وقايع 15 خرداد به هم پيوسته نيست و در بعضي قسمت ها خلا كمبود اطلاعات براي پيوند دادن وقايع به چشم ميخورد.2- يكي از مشكلاتي كه در بسياري از كتابهاي فارسي به چشم ميخورد تطبيق ندادن سالهاي شمسي و قمري است كه خواننده را دچار سردرگمي مي كند.25 3- در اين كتاب كاري براي گويا سازي جهت فهم بهتر آرا و آشنايي با ديدگاه ها صورت نگرفته است. گردآورنده ميبايست به معرفي شخصيتها و گروههايي كه ما فقط نام آنها را ميشناسيم ميپرداخت. براي نمونه در اسناد به اعلاميه هايي از «شوراي مسلمان متحد» برميخوريم كه شايد براي بسياري از خوانندگان ناآشنا باشد. 26 گردآورنده ميتوانست براي گويا سازي و شناخت بيشتر گروهها و افراد آنان را در چند سطر معرفي كند. 4- در اين كتاب هيچ اشاره اي به مراكز و يا منابعي كه تدوينگر اسناد را به دست اورده اشاره نشده در صورتيكه با آوردن منابع بر اعتبار اين اثر ميافزود ؛ زيرا بسياري از اعلاميه هاي حكومتي مهر سري و بكلي سري دارند بنابراين دسترسي به آنها كار اساني نبوده است. 5- چاپ كتاب هم از كيفيت بالايي برخوردار نيست كه احتمالا بخشي از آن به كمبود امكانات دوران نشر آن باز ميگردد.

پي نوشت ها:
1. براي سخنان شاه و اسداله علم در اين باره ر.ك: روزنامه كيهان، ش5960، ف16خرداد1342.امام در جواب اين افتراها در يك كلام بسيار ساده فرمودند: «اگر مبارزه با(دخالت ) آمريكا ارتجاع است (پس) ما مرتجعيم.» بر گرفته از كتاب مشروح مذاكرات هيات دولت طاغوت در پانزده خرداد، ص7.
2. ، صص9-22
3. همان،ص24-25
4. بنگريد به متن اعلاميه امام(ره) صص33-34.
5. ص40
6. صص34-39.
7. صص42-43.
8. نگاه كنيد به صورت جلسه مورخه 11/3/42 صص45-46.
9. ص44.
10. بيانات امام خميني (ره) در روز عاشوراي سال 1383-13 خرداد 1342 ، صص65-66.
11. صص69-71. علاقمندان به اتفاقات اين روز و چگونگي تبديل عزاداري به تظاهرات ر.ك.روزنامه كيهان ش5958،14خرداد42.
12. بنگريد به گزارش صص79-100.
13. براي اعلاميه علما ر.ك.صص147، 155،160،171،173و176.
14. براي ميزان مشاركت تحصيل كرده ها و دانش آموزان ر.ك اسناد فهرست اسامي بازداشت شدگان و كشته و مجروحان صص119-153. نهضت آزادي به عنوان يكي از احزاب روشنفكران مذهبي همواره در كنار امام بود و از مواضع ايشان حمايت كردند رك. اسنادصص34-38 . براي اعلاميه نهضت آزادي صص157-160 و ديكتاتور خون ميريزد ص161.و در اعلاميه ديگري آيتاله طالقاني به انتقاد از شاه و سياست دد منشانه داخلي و وابستگي او به آمريكا و اسرائيل پرداخت،صص163-168. اسامي افراد دستگير شده نهضت آزادي در صص178و179.
15. ر.ك به اعلاميه هاي فرمانداري نظامي تهران ،صص191،193،194،194،195
16. بنگريد به نامه محرمانه علم ص202.
17. صص211-212.
18. نامه محرمانه وزارت جنگ صص206-209
19 براي فهرست شركت كنندگان ر.ك صص217-223.
20. صص181-190
21. صص227-228.
22. براي شرح وقايع اين روز ر.ك صص231-249..
23. دهنوي، قيام خونين 15 خرداد به روايت اسناد صص69-78. صص112-113.صص119-138. صص149-153.
24. تصاوير صص50-62 و صص101-103.
25. براي نمونه ن.ك صص 115،172،176،197.
26. سند ص 172،196و 197