جهاد تبیین بر مدار قرآن کریم

چکیده
جهاد تبیین ، عرصه توجه امام جامعه به مردم در لزوم آگاه سازی آنها برای آنکه حقایق آنچه در جامعه می گذرد را بدانند و بر اهداف و ترفندهای دشمنان برای براندازی در عرصه نظام سیاسی تهاجم فرهنگی و شیوه های جنگ شناختی شان آگاه شوند. بر این اساس در این پژوهش موضوع صراحت، رسایی و بلاغت در جهاد تبیین از منظر قرآن کریم مورد بررسی قرار گرفته است. این مقاله به روش تحلیلی محتوایی نگارش شده و داده های آن به صورت کتابخانه ای از طریق غور در آیات قرآن کریم و منابع تفسیري و روایات اسلامی شیعه است.یافته های پژوهش تاکید دارد که در قول بلیغ بر خدامحوری تأکید دارد و باید از هنر فن بیان استفاده کرد و از مداهنه و محافظه کاری در امر دین اجتناب نمود، به میزان درک و فهم مردم توجه داشته و با تکنولوژی روز برای تبین اصول آ؛شنایی داشت. بر این اساس می توان نتیجه گرفت: از آنجایی که جهاد تبیین وظیفه گروه و قشر خاصی نیست، بنابراین اندیشمندان و علمای اسلامی باید به افراد سخنور اصول قول بلیغ را بیاموزند و آنها را با ویژگی های قول بلیغ آشنا کنند. کلید واژه ها: "جهاد"، "جهاد تبیین"،"جنگ شناختی"، "بصیرت افزایی"، "مقام معظم رهبری".

Jihad of explanation on the basis of the Holy Quran
(Explicit, accessible and rhetorical explanation)

Robabeh Jafari Kakalki
Graduate of Radiology Associate Professor, Ahvaz University of Medical Sciences
And a graduate of Al-Mahdi Mehr Isfahan Institute of Higher Education, Family Counseling

Abstract
Jihad Tebyan is the arena of the Imam's attention to the people in the need to inform them to know the facts of what is happening in society and the goals and tricks of the enemies to overthrow the political system of cultural aggression and their warlike methods. Accordingly, in this study, the issue of frankness, accessibility and rhetoric in the jihad of explanation has been studied from the perspective of the Holy Quran. This article is written in a content analytical method and its data is in the form of a library through contemplation on the verses of the Holy Quran and Shiite Islamic interpretive sources and narrations. He used expression and avoided pragmatism and conservatism in the matter of religion, paid attention to the level of understanding and comprehension of the people, and swam with the technology of the day to explain its principles. Based on this, it can be concluded: Since jihad is not the duty of explaining the duties of a particular group and stratum, so Islamic thinkers and scholars should teach eloquent people the principles of eloquence and acquaint them with the characteristics of eloquence. Keywords: "Jihad", "Explanatory Jihad", "Cognitive Warfare", "Enlightenment", "Supreme Leader".

1-1.مقدمه
انسان از منظر روانشناسان دارای دو شعور است: شعور خودآگاه که منظور استفاده از عقل است و دیگری شعور ناخودآگاه که منظور معرفت درونی انسان می باشد(حاتم پوری کرمانی،510:2،3،1389).متعلقات قوه عاقله نیز به سه دسته تقسیم می شود: جهل مرکب، شک و حیرت و یقین. بدترین نوع رذایل اخلاقی این است که انسان چیزی را نداند ولی از جهل خودش آگاه نباشد(حاتم پوری کرمانی،397:3،3،1389). حضرت عیسی (ع) در خصوص این افراد می فرماید:« من از معالجه اکمه(کور مادرزاد) و ابرص(بیماری پیسی) عاجز نیستم، ولی از معالجه احمق عاجزم»(نراقی،115:1،1371). یکی دیگر از رذایل اخلاقی، ظهور شک و تردید در قوای عقلانی انسان است. امیرالمومنین(ع) در این باره می فرماید:«مواظب باشید دچار ریب(دو دلی) نشوید که بدنبال ریب، شک می آید. حاصل شک کافر شدن است»(نراقی،174:2،1361). از جهت عقبه‌ی دینی و اعتقادی هم اصل دعوتِ صدر اسلام بر پایه‌ی تبیین استوار بود. تبیین، به عنوان راهی برای غلبه بر جنگ شناختی بکار می رود تا با تقویت قوای عقلانی مسلمانان مانع از تاثیر آموزه های ضد دینی بر اندیشه جوامع اسلامی شود. خطر این نوع جنگ از آن جهت است که دشمن به راحتی اندیشه، بینش، عقل، قلب و در نهایت رفتار نیروهای انقلابی را هدف قرار داده و به منظور تضعیف روحیه و شکستن اراده‌های آنها با این وسایل اقدامات مرموزتری بکار می برد که شناسایی این نوع تهاجم معمولاً دشوارتر و با پیچیدگی‌های بیشتری همراه است(عبداللهی عابد و وجدی،118:15،1392). از راه تبیین بلیغ و رسا، می توان تحرکات دشمنان علیه جهان اسلام را خنثی نمود. تبیین مهم‌ترین وظیفه‌ی پیغمبران است. دشمنان پیغمبران، از جهل‌ها و پرده‌پوشی‌ها استفاده می کنند( مقام معظم رهبری، 16اردیبهشت1395). از منظر قرآن کریم، تبیین ارزشها با قرآن و استدلال های آن ، در حکم جهاد بزرگ است: وَ جاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً کَبِیراً و با قرآن با آنان به جهادى بزرگ بپرداز. (سوره فرقان، آیه ۵۲). در احادیث نبوی، جنگیدن با کفار به وسیله جان یکی از انواع جهادها است؛ مقابله با دشمنان اسلام از طریق مال و زبان نیز در شمار جهاد شمرده می شود: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: «جَاهِدُوا الْمُشْرِکِینَ بِأَمْوَالِکُمْ وَأَنْفُسِکُمْ وَأَلْسِنَتِکُمْ؛ پیامبر اسلام (صلى الله علیه واله) می فرماید: با مال ها، جان ها و زبانهایتان با مشرکان بجنگید». و در روایتی دیگر فرموده اند:«أَفْضَلُ الْجِهَادِ کَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ سُلْطَانٍ جَائِر؛ افضل الجهاد گفتن سخن عدل در برابر پادشاه ستمگر است(مجموعة ورام، ج2، ص 12). لقب مجاهد کبیر به کسی داده می شود که بر همه راه های جهاد توانا باشد و از منظر اسلام اعتلای ارزشهای اسلامی فقط در سایه شمشیر و جنگ مسلحانه ایجاد نمی شود. بنابراین بدون تبیین و تبیین بلیغ، قطعا هیچ فکری و هیچ اندیشه‌ی متقنی، توفیق رواج و اعتقاد عمومی را پیدا نخواهد کرد(مقام معظم رهبری،14 تیر 1389)
1-2.اهمیت مساله
دشمن، از منظر لغویان و مفسران به کسی اطلاق می شود که اقداماتش به نوعی باعث ضرر دیگران می شود یا فرهنگ حاکم بر کشوری را منحرف می نماید (مجتهدی،19:1،1363). این تحرکات در کشورهای اسلامی باعث تضعیف و طغیان افراد در برابر آموزه های الهی می شود (مصلایی و همکاران،135:53،1394).بر این اساس بررسی جایگاه صراحت بیان به عنوان یکی از راههای جهاد در مقابل دشمنان و برای مبارزه با انحرافات شناختی در جهان اسلام دارای اهمیت است .
1-3. ضرورت موضوع
در سالهای اخیر تکنولوژی های جدید اطلاعاتی و ارتباطی (ICT) تأثیرات شگرفی بر فرهنگهای اسلامی گذاشته اند. اندیشه پردازان غربی، از این رسانه ها در سطح جهانی و بر مبنای آموزه های که از منظر قرآن کریم تحریف شده است در سطح گسترده علیه مسلمانان استفاده می کنند(جیستان و همکاران،2:1395). امروزه با دیجیتالی شدن میدان نبرد؛ جنگی کوتاه، کوبنده با حداقل هزینه و تلفات به درون جوامع مسلمین گسترش یافته است (محمدی نجم و همکاران،56:2،1397). علامه طباطبایی(ره) معتقد است بر این اساس، تبیین و تشریح آموزه های قرآن بنیان، از اوجب واجبات است. زیرا بشر دوستان اروپایی که ادعای کمک برای رهایی انسانها از دست ستمکاران را دارند، حالا بر اریکه قدرت نشسته و بر اساس دیدگاه های خود برای مسلمین سبک زندگی ابداع می کنند( علامه طباطبایی،23:3،1388).
1-4.هدف کلی پژوهش
-رابطه جهاد تبیین با خداگرایی
-رابطه جهاد تبیین با بصیرت افزایی
-رابطه جهاد تبیین با شجاعت
-رابطه قول بلیغ با هنر
1-5. مواد و روشها
این مقاله به روش تحلیلی محتوایی نگارش شده است . داده های آن به صورت کتابخانه ای از طریق غور در آیات قرآن کریم و منابع تفسیري و روایات اسلامی شیعه است.
1-6.پیشینه
مفهوم شناسی جهاد کبیر در قرآن کریم و تبیین عرصه های آن، پژوهش کریمی و بخشی(1399) است که یافته هایشان نشان داد جهاد فرهنگی، جهاد اقتصادی، جهاد سیاسی و جهاد علمی مهم ترین عرصه های جهاد کبیر است که دشمن می تواند با دور کردن امت اسلامی از این صحنه های جهاد، جامعه اسلامی را به اطاعت از خود وادار نماید.
کتاب اندیشه مقاومت (1398)، شامل بیانات و توصیه های مقام معظم رهبری در خصوص توصیه جوانان به مقاومت است که به قلم سعید صالح میرزایی توسط انتشارات انقلاب اسلامی ایران به چاپ رسید.
گولن (1392) کتاب جهاد روح و حقیقت آن در اسلام به نگارش درآورده است. در این کتاب آمده جهاد عبارت است از کوشش و تلاش، و مسلمانان، اعم از مرد و زن و پیر و جوان، مکلف به جهاد به این معنا هستند، و این جهاد که شکل آن به مقتضای شرایطی که احوال و اوضاع می‌طلبد، تغییر می‌کند، در جایی فرض به حساب می‌آید و در جایی واجب و گاهی هم مباح.
2.تعاریف نظری متغیرها
2-1.دفاع و جنگ شناختی
جنگ شناختی را بعد پنجم جنگ می نامند که در فضایی فرا مکانیکی بر محور مجازی، نرم افزاری و خارج از حواس انسان اثر دارد ؛ به این محیط در زبان استعاره ، ذهن می گویند. مهمترین مزیت فضای رزم پنج بعدی برداشته شدن محدودیت های زمان و فضا است . موج یکم جنگ ، در میان قبایل جریان داشت و نیروهای مبارز ، جنگجو نام داشتند و سلاحشان نیزه ، تیر و کمان و تفنگ بود . جنگ نسل اول، بر مدار تکنیک خط و ستون اداره می شد . موج دوم جنگ بر درگیری بر سر قدرت بین کشورها آغاز شد . مفهوم جنگجو جای خود را به واژه سرباز داد .نسل دوم جنگ مجهز به سلاح های خان دار ، سیم خاردار ، مسلسل و آتش غیر مستقیم بودند . قدرت آتش انبوه جایگزین نیروی انسانی شد . نسل سوم جنگ از تدابیر هوشمندانه نظامی بهره می گرفتند . سربازان موج سوم جنگ از زیر ساخت سخت افزاری و نرم افزاری پیچیده نظامی برخوردار بودند .ربات های مجهز به مسلسل کالیبر کوچک ، هواپیماهای بدون سرنشین و خودروهای قابل کنترل از راه دور جنگ را به میدان نبردی فناورانه تبدیل کرد با بکار گیری تانک از سوی آلمان ها در جنگ جهانی دوم ، طرح ریزی های عملیاتی از مکان به زمان تغییر پیدا کرد . این تحول ، یعنی اضافه شدن زمان به عنوان بعد چهارم جنگ نقطه عطفی در تاریخ جنگها محسوب شد .در این بعد فروپاشی روانی دشمن به جای تخریب فیزیکی او با اهمیت تر بود. نسل چهارم جنگ با محوریت فناوری ، طرح ایده و تدابیر تاکتیکی پیشرفت نمود(محمدی نجم و همکاران،49،30:2،1397).
چند سالی است که با استفاده از جدیدترین یافته‌های علمی مثل «روانشناسی» ،«علوم شناختی » و حتی از طریق «مدل‌سازی‌های شناختی » به صورت ریاضی ، رفتار‌های حریف و تصمیمات جنگی آنها را پیش بینی می کنند. قلمروی جنگ شناختی این عرصه است(بحرینی، 123:1397). گلوله های اثر گذار این جنگ همان جریان آزاد اطلاعات هستند که قدرتهای برتر از با بهره مندی از تکنولوژه رسانه ای آن استفاده می کنند . امروزه به خاطر استفاده از تکنولوژی های جدید و پیشرفته چاپ در مدت کوتاهی چندین میلیون نسخه در سراسر جهان منتشر می شود و اخبار و اطلاعات ، ظرف چند ساعت پس از وقوع آن در اختیار مردم قرار می گیرد . در بررسی هایی که انجام شده است ، نشان می دهد که در برخی از بیماران روانی با خواندن داستانهای جناعی و پلیسی چاپ شده ، عقده های شخصی آنها تخلیه می شود و فرد را از تنهایی بیرون می آورد (متفکر،253:1،1381).
جان تامپسون ، عامل تضعیف اقتدار دینی کلیسا و ظهور و گسترش اصلاحات مذهبی را مرهون شیوه جدید ارتباط و گسترش صنعت چاپ می داند . کشیش ها از چاپخانه ها برای چاپ کتاب دعا و متون مذهبی استفاده می کردند و چاپچی ها اجازه ورود به صعومه را داشتند . اما کلیسا نمی توانست فعالیت چاپخانه ها و کتابفروش های اطراف خود را به اندازه نسخه نویسان و کاتبان دستی کنترل کنند و زیر نظر بگیرند ؛ تا کلیسا متوجه کار آنها بشود ؛ متون انتقادی با سرعت و تعداد زیاد چاپ و پخش شده بود . این روش در بسط و گسترش و معرفی اندیشه های اصلاحی مارتین لوتر و اومانیزم در سراسر اروپا نقش اساسی داشت(مهدی زاده،31:1،1399) .
دفاع از ماده دفع (به فتح دال) گرفته شده است و به معنی به شدت دور کردن، باز داشتن، بازگشتن، چیزی را به طرفی فشار دادن و پس دادن می‌باشد(قریب1366) در اصطلاح به معنی دور کردن حمله و هجوم نظامی دشمنان اسلام است (قریب1366) . رصاد و ارهاب ، صورتهای گوناگون دفاع است . رصاد ، يعنى كمين گرفتن و در كمين دشمنان اسلام نشستن و ارْهابْ در لغت به معنى ترسانيدن است (آخوندی ، محمدیان و کمیلی 1378) . دفاع، جزيي از هويت يك ملت زنده است.هر ملتي كه نتواند از خود دفاع بكند، زنده نيست.هر ملتي هم كه به فكر دفاع از خود نباشد و خود را آماده نكند، در واقع زنده نيست.هر ملتي هم كه اهميت دفاع را درك نكند، به يك معنا زنده نيست ما نمي توانيم چشم و قدرت تحليل داشته باشيم، توطئه عميق عنادآميز استكبار عليه اسلام و انقلاب و نظام اسلامي را ببينيم، درعين حال به فكر دفاع نباشيم.خدا آن روز را نياورد كه اين ملت و برگزيدگانش، ازتهاجم عنود انهي خباثت آميز استكبار جهاني و در رأس آنها امريكا، دچار غفلت بشود(مقام معظم رهبری،29آبان 1368).
2-2.جهاد تبیین در قرآن
از فرهنگ فارسی معین، تبیین چنین معنا شده است: (تَ) [ ع . ] (مص م .)،بیان کردن ، روشن کردن ، توضیح . تبيين از مادّه بين به معناى فاصله ميان دو چيزى است. سپس به معناى جدايى و آشكار شدن و بعداً در هر كدام از اين دو معنا به طور جداگانه به كار رفته است؛ گاه به معناى جدايى و گاه به معناى ظهور و آشكار شدن. واژه تبيين در بسيارى از آيات قرآن به معناى ظهور و انكشاف و وضوح آمده است. در صحاح اللغه آمده است كه «بين» به دو معناى متضاد مى آيد: گاه به معناى جدايى، و گاه به معناى اتصال است. ولى به نظر مى رسد كه معناى اصلى همان گونه كه در ديگر كتب لغت آمده است به معناى جدايى و فراق است. منتها چون جدايى از چيزى چه بسا باعث پيوستن به امرى ديگر مى شود به لازمه آن نيز اطلاق شده است.به هر حال واژه «تبيين» در بسيارى از آيات قرآن به معناى ظهور و انكشاف و وضوح آمده است؛ ،بيان به معناى پرده بردارى از چيزى است، خواه به وسيله نطق بوده باشد يا نوشتن يا اشاره يا شاهد حال(مکارم شیرازی،213:1،9،1386).
در آیه 118 سوره آل عمران می خوانیم: «قَدْ بَيِّنَّا لَكُمُ اْلأَياتِ انْ كُنْتُمْ تَعقِلُونَ ؛ ما آیات را براى شما بیان کردیم اگر بیندیشید».در آیه 44 سوره نحل می فرماید «وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ؛ قطعا یکی از تکالیف انبیا عموما و رسول الله (ص) خصوصا تبیین است. براساس آیه ۵۲ سوره فرقان، جهاد تبیین در طول جهاد اکبر توصیف شده است: «فَلَا تُطِعِ الْکَافِرِینَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا کَبِیرًا؛ ای پیامبر از کفار اطاعت نکن و با آنها مجاهده کن و به وسیله قرآن با آنها جهاد کبیر راه بینداز».
انذار و آگاهی دادن، در قرآن کریم نشان از اهمیت این موضوع دارد که حتی از هشدار دادن حیوانات نیز سخن می گوید. حضرت سلیمان با لشکر خود حرکت مى‏ کرد تا به نزدیکی مسیر مورچگان رسیدند. یکی از مورچه ها بانگ برآورد که اى مورچگان! به خانه‏ هاى خود بروید تا سلیمان و لشکریانش شما را پایمال نکنند: « حَتَّى إِذَا أَتَوْا عَلَی وَادِ النَّمْلِ قَالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ».بنابراین بنا به فرموده قرآن کریم هر جا که خطرات، موجودیت قومی را تهدید می کرده، همواره هشدار دهندگانی حضور داشته اند: و هیچ امتی نبوده جز آنکه در میانشان ترساننده‌ای بوده است (قرائتی،9:5،1389).
2-2-1. نمونه هایی از اهمیت جهاد تبیین در کلام مقام معظم رهبری
تبیین مهم‌ترین و اولین وظیفه‌ی پیغمبران است. دشمنان پیغمبران، از جهل‌ها و پرده‌پوشی‌ها استفاده می کنند( مقام معظم رهبری، 16 اردیبهشت 1395).
بدون تبیین و تبیین بلیغ، قطعا هیچ فکری و هیچ اندیشه‌ی متقنی، توفیق رواج و اعتقاد عمومی را پیدا نخواهد کرد(مقام معظم رهبری، 14 تیر 1389)
در مبارزات اسلامی، در همه حال تبیین خیلی اهمیت دارد،14 اردیبهشت 1387).
کار انقلاب از اساس با تبیین، روشنگری، بیان منطقی، مستدل و دور از جنجال بود و این در حالی است که تفکر مارکسیستی آن روز اعتقاد به تبیین نداشتند؛ می گفتند مبارزه یک سنت است، تحقق خواهد یافت؛ چه بگوئید، چه نگوئید، 14 اردیبهشت 1387).
جزو راهبردهای اساسی کار ما از اول، مسئله‌ی تبیین بوده است، 13 تیر 1390) .
شما خطبه‌های نهج‌البلاغه را نگاه کنید، بسیاری از آنها تبیین واقعیاتی است که در جامعه‌ی آن روز وجود داشته، 30شهریور 1390).
امام حسین را فقط به جنگ روز عاشورا نباید شناخت؛ آن یک بخش از جهاد امام حسین است. به تبیین او، امر به معروف او، نهی از منکر او، توضیح مسائل گوناگون در منی و عرفات، خطاب به علما و نخبگان باید شناخت،5 مرداد1388).
جهاد فقط شمشیر گرفتن و جنگ کردن در میدان قتال نیست؛ جهاد شامل جهاد فکری، جهاد عملی، جهاد تبیینی و تبلیغی و جهاد مالی است،29 اردیبهشت1395).
نکته‌ی کلیدی اینکه اگر تبیین نباشد، فرصت برای اغواگری و گمراه‌سازی مردم توسط دشمن در امروز به‌خاطر اینکه فریضه‌ی تبیین را ما درست انجام ندادیم، یک عده‌ای دچار گمراهی‌اند و به خیال اینکه برای اسلام دارند کار می کنند، علیه اسلام دارند کار می کنند... به جای دشمن، اینها دارند با مسلمانها می جنگند(29 اردیبهشت 1395).
2-2-2. مردم
حضرت علی(ع)، در تبیین روانشناسى اجتماعى مسلمین، پس از پیامبر(ص) در خطبه 32 از پنج گروه مردم نام برده است، اما چهار گروهشان، با وجود تفاوت هایی که از نظر روحيه، میزان کامیابی و محروميت، روش و سبك زندگی ای که در دنیا دارند، با نام اهل دنیا، معرفی می نماید، و فقط یک گروه از آنها فریب دنیا را نخورده اند. ویژگی هایی این گروهها عبارتند از: گروهى اگر دست به فساد نمى زنند، براى این است که، روحشان ناتوان، و شمشیرشان کند، و امکانات مالى، در اختیار ندارند.گروه دیگر، آنان که شمشیر کشیده، و شرّ و فسادشان را آشکار کرده اند، لشکرهاى پیاده و سواره خود را گرد آورده، و خود آماده کشتار دیگرانند. دین را براى به دست آوردن مال دنیا تباه کردند که یا رییس و فرمانده گروهى شوند، یا به منبرى فرا رفته، خطبه بخوانند. چه بد تجارتى، که دنیا را بهاى جان خود بدانى، و با آنچه که در نزد خداست معاوضه نمایى. گروهى دیگر، با اعمال آخرت، دنیا را مى طلبند، و با اعمال دنیا در پى کسب مقام هاى معنوى آخرت نیستند، خود را کوچک و متواضع جلوه مى دهند. گام ها را ریاکارانه و کوتاه بر مى دارند، دامن خود را جمع کرده، خود را همانند مؤمنان واقعى مى آرایند، و پوشش الهى را وسیله نفاق و دو رویى و دنیا طلبى خود قرار مى دهند و برخى دیگر، با پستى و ذلّت و فقدان امکانات، از به دست آوردن قدرت محروم مانده اند، که خود را به زیور قناعت آراسته، و لباس زاهدان را پوشیده اند. اینان هرگز، در هیچ زمانى از شب و روز، از زاهدان راستین نبوده اند.در این میان گروه اندکى باقى مانده اند که یاد قیامت، چشم هایشان را بر همه چیز فرو بسته، و ترس رستاخیز، اشک هایشان را جارى ساخته است، برخى از آنها از جامعه رانده شده، و تنها زندگى مى کنند، و برخى دیگر ترسان و سرکوب شده یا لب فرو بسته و سکوت اختیار کرده اند، بعضى مخلصانه همچنان مردم را به سوى خدا دعوت مى کنند، و بعضى دیگر گریان و دردناکند که تقیّه و خویشتن دارى، آنان را از چشم مردم انداخته است، و ناتوانى وجودشان را فرا گرفته گویا در دریاى نمک فرو رفته اند، دهن هایشان بسته، و قلب هایشان مجروح است، آنقدر نصیحت کردند که خسته شدند، از بس سرکوب شدند، ناتوانند و چندان که کشته دادند، انگشت شمارند( مطهری،564:14،1389).
2-3. عامران به جهاد تبین
تاریخ اسلام شاهد است که جنسیت در عاملان به جهاد تبیین نقش نداشته است. در قرن یازدهم،جنگی که اتفاق افتاد و یک عالم مسلمان اسیر شد. او را به روم بردند و این فقیه با تبلیغ خود اسلام را به روم برد(قرائتی،11:5،1389). حبیب نجّار، شخصیتی مسیحی است که در منابع اسلامی از او به مؤمن آل‌یس می گویند. نام وی در قرآن نیامده ولی در آیات سوره یس در ضمن نقل ماجرای اصحاب القریه، پس از اینکه اصحاب قریه دو رسولی را که برای دعوت آنان به توحید آمده بودند، تکذیب می‌کنند، مردی شتابان از دور دست شهر می‌آید و مردم را به پیروی از رسولان فرا می‌خواند و ایمان خود را به پروردگار آشکار می‌سازد. پس از مرگ وی، قوم او با صیحه‌ای هلاک می‌گردند (ویکی شیعه).

(عاملان به جهاد تبین به گواه قرآن کریم )
در منابع شیعه و اهل سنت از پیامبر اکرم(ص) نقل می‌کنند که فرمودند: صدیقون سه نفر هستند: حبیب نجار مؤمن آل یاسین، حزقیل مؤمن آل فرعون و علی بن ابی طالب که حضرت علی (ع) از آن دو نفر افضل است(متقی هندی، ج۱۱، :۶۰۱)
مؤمن آل فرعون از شخصیت‌های قرآنی که نامش حزقیل، پسر عمو و خزانه‌دار فرعون بود . او در مدت عمر طولانی خود ایمانش را از فرعون پنهان می‌کرد. آیات ۲۸ تا ۴۵ سوره غافر مربوط به داستان مؤمن آل فرعون است. زمانی که فرعون به او شک کرده بود تقیه می‌کند و جانش را حفظ می‌کند. اما در زمان دعوت حضرت موسی و ایمان آوردن ساحران به موسی(ع)، مؤمن آل فرعون هم ایمان خود را آشکار می‌کند و دست به جهاد تبیین می زند . او هم مانند ساحران، توسط فرعون کشته می‌شود. دست‌ها و انگشتان او بر روی صلیب خشک و فلج شده بود و اما با همان حال به قومش اشاره می‌کرد و می‌گفت: از من پیروی کنید تا شما را به راه رشد و کمال هدایت کنم(ویکی شیعه).
در قرآن کریم از پرچم داران نهضت جهاد تبیین، از زنان ناموری یاد شده است که در میان آنها می‌توان به حضرت آسیه سلام الله علیها اشاره نمود. در سوره تحریم آیه ۱۱ اشاره دارد که ایشان از جمله افرادی است که در حفظ جان حضرت موسی نقش‌آفرین بود. جریان پرورش حضرت موسی کلیم الله، به عهده مادر موسی، خواهر حضرت موسی و زن فرعون بود و این سه زن با وضع سیاسی آن روز مبارزه کردند تا حضرت موسی زنده بماند. از این رو قرآن کریم او را به عنوان یک الگو برای جامعه ایمانی معرفی می‌کند و می‌فرماید: «وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتًا فِی الْجَنَّةِ وَنَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِ وَنَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ (سوره تحریم: آیه ۱۱).
2-4.بصیرت افزایی
از منظر قرآن کریم، مهمترین کارکرد جهاد تبیین، بصیرت افزایی است. قرآن کریم در بیان این حقیقت در سوره یوسف، آیه ۱۰۸ می‌فرماید: «قُلْ هَذِهِ سَبِیلِی أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِیرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِی؛ بگو این راه من است من و پیروانم، و با بصیرت کامل، همه مردم را به سوی خدا دعوت می‌کنیم!».
این آیه دلالت بر این دارد که اصحاب پیامبر (ص) و مؤمنین باید به قدر استطاعت، دعوت به اسلام کنند و از قدرت تبیین بالایی برخوردار باشند. یکی از مهمترین مهارتهای فرماندهان در بحبوحه جنگ شناختی ، خود همگاهی است . خودهمگاهی، عبارتست از توانایی نیروی رزمی برای هماهنگ کردن اقدامات رزمی از پایین ترین رده تا سطوح بالا (مهدی زاده،25:1،1399).نمونه هایی از بی بصیرتی و خودهمگامی ضعیف در تاریخ اسلام که باعث ایجاد شکاف و تفرقه بین صفوف مسلمین شد، به شرح زیر می باشد.
کوتاه مدت ترین جنگهاى امیرمومنان(ع)، جنگ نهروان بود که آغاز و پایان آن یک روز طول کشید. روز نهم صفر 38 هجرى قمرى. این جنگ ، بدنبال اعتراض عده ای از مسلمانان از لشگر مولا بود که در پى ماجراى تحکیم و قرآن بر سر نیزه کردن از سوى معاویه، در مقابل حضرت قرار گرفتنددر آغاز شورشیان دوازده هزار نفر بودند که با بصیرت افزایی حضرت و یارانش اکثریت آنها از متنبه شدند. ولى تعدادى همچنان بر مخالفت خویش اصرار ورزیدند. سرانجام کار به جنگ کشیده شد و جز نه نفر که با فرار از معرکه جان سالم بدر بردند ، بقیه کشته شدند و به این ترتیب جنگ نهروان خاتمه یافت.
این جنگ با آغاز و پایان کوتاه ، درسها و عبرتهاى فراوان با خود دارد . پرواضح است که توطئه شیطانى معاویه زمینه ساز این جریان انحرافى بود . درک مسئله تحکیم و قرآن بر سر نیزه کردن بصیرت می خواست ولی خوارج نداشتند . عبرت مهم این ماجرا این است که جریان باطل بیش از آن که براى بقاء خود امیدوار به حرکات نظامى و سیاسى خود باشد، امید به اختلاف انداختن در جبهه خودیها است . حضرت علی (ع) معتقد بود که خوارج افرادى بی بصیرت بودند که توسط سرانشان گمراه شدند . آنها در پى حق بودند اما بی بصیرتی شان آنها را به انحراف کشاند. بر این اساس فرمود: بعد از من با خوارج نبرد نکنید. زیرا کسى که در جستجوى حق بوده و خطا کرده ، همانند آن کس که طالب باطل بوده و آن را به دست آورده است، نیست.
پس از رحلت پیامبر اسلام(ص)، شرایط نفوذ خواص جبهه باطل در دوران سه خلیفه اول، در دستگاه خلافت اسلامى فراهم شد و ابتدا در دوران دو خلیفه اول بر شام و سپس در دوران عثمانى تقریباً بر کل جهان اسلام مسلط شدند. افراد شاخص این گروه، شخصیت هایى چون معاویه و عمرو بن عاص و ولیدبن عقبة بن ابى معیط و عبدالله بن سعد بن ابى سرح و چند تن دیگر مى باشند که پس از بیعت مسلمانان با على(ع)همگى در شام گرد آمده و جبهه متحدى را بر علیه اسلام علوى تشکیل داده و در صفین به جنگ آن بزرگوار درآمدند. جنگ صفین نمایش مجددى از جنگ بدر و احد و احزاب به شمار مى رفت که بار دیگر اسلام و کفر در برابر یکدیگر صف آرایى کردند. اما این بار کفّار با شناسنامه هاى اسلامى، به جنگ مسلمانان آمدند. از این رو، على(ع)خطاب به یارانش براى جنگ با سپاه شام فرمودند: به سوى دشمنان خدا و دشمنان سنت ها و قرآن بشتابید، به طرف بقایاى کفار جنگ احزاب و قاتلان مهاجرین و انصار حمله برید (منقرى، ص 94)

(نمونه هایی از بی بصیرتی مردم)
پس از رحلت پیامبراکرم(ص) در جبهه خواص اهل حق، شکاف عمیقى پدید آمد . عمق انحراف از خط قرمز پیامبر(ص) که در واقعه غدیر خم برای آنها به امانت گذاشته بود در سقیفیه رقم خورد و این اولین نقطه لغزیدن خواص بود . عده ای دیگر مقهور ثروت شدند . فتح سرزمین هاى پهناور و ثروتمندى چون ایران، روم و مصر، ثروت هاى کلانى را وارد جامعه اسلامى کرد، به طورى که در دوران خلفا سالانه، تنها از سرزمین هاى مفتوحه عراق، یکصد و بیست میلیون درهم، تحت عنوان جزیه و خراج وارد خزانه بیت المال مى شد (ماوردى، 1406 ،1 :185). اما این ثروت بین مسلمانان عادلانه تقسیم نمی شد و در راستاى تقویت بنیه دینى و اخلاقى و رشد فکرى و فرهنگى و برقرارى عدالت اجتماعى و اقتصادى جهان اسلام به کار نمی رفت . خلیفه دوم و پس از او خلیفه سوم، این ثروت را بین عده ای اطرافیان خود تقسیم کردند و زمینه پیدایش تجمل گرایى و رفاه زدگى بزرگان اصحاب را فراهم آوردند. خلیفه دوم در سال پانزدهم هجرى دیوانى را ترتیب داد و در آن عطاى سالیانه اصحاب را براساس سوابق آن ها در صدر اسلام تعیین نمود. مثلاً براى اهل بدر، پنج هزار درهم و براى شرکت کنندگان در جنگ هاى پس از آن، تا صلح حدیبیّه، چهار هزار درهم مقررى تعیین نمود و یا براى هر یک از زنان پیامبر(ص)، ده هزار درهم در نظر گرفت. در میان آنان فقط سهم عایشه را دوازده هزار درهم قرار داد(طبرى، 1408، 2: 452).
بدین ترتیب بزرگان اصحاب پیامبر(ص) بدون آنکه فکر کنند سرچشمه این بذل و بخشش های ناعادلانه به کجا ختم می شود، در اواخر خلافت عمر و عهد حاکمیت عثمان، فقط به جمع کردن هر چه بیشتر مال می اندیشیدند که با مال و منال خویش، همچون فراعنه قریش در دوران جاهلیت، بر دیگران فخر مى فروختند و از ایثارگرى هاى دوران پیامبر(صلى الله علیه وآله)براى کسب امتیازهایى دنیاى بیش تر استفاده مى جستند. بی بصیرتی شان باعث شد خیلی زود فراموش کنند آنها کسانى بودند که در راه اسلام مرارت ها کشیده و دوران جوانى خویش را در میدان هاى جهاد و شهادت سپرى کرده بودند و براى یارى اسلام از جان و مال و آبرو و زن و فرزند خویش مایه گذاشته بودند و این ها در حالى بود که آنان، در زمان رسول اکرم(ص) در خانه هایى زندگى مى کردند که بیش از یک اطاق، آن هم با دیوار گلى و سقف با موى شتر، نداشتند(مسعودى، 2: 342).
از منظر قرآن کریم آفت بی بصیرتی و دنیاگرایی ناشی از تفکر نکردن است .درآیه 50 سوره انعام قرآن چنین آمده «... من پیروی نمی کنم جز آنچه را که به من وحی می رسد، بگو آیا کور و بینا (یعنی عالم به معرفة اللّه و جاهل به آن) برابرند آیا فکر و اندیشه نمی کنند (که عالم و جاهل یکسان نیست) .
امام حسن مجتبی (ع) در همین رابطه فرمود:«سفارشتان می کنم به تقوای الهی و مداومت بر تفکر، زیرا تفکر، منشأ هر خیر و برکت، برای هر امتی می باشد »( نهج الحیاه،142:5)
بر این اساس آموزه های خداوند و روایات ائمه، تاکید بر ذکر و یاد دائمی خداوند است تا با تقویت عناصر معنوی در وجود انسان، گرفتار غفلت و فراموشی از اصل حقیقت آفرینش و حرکت الهی به سوی کمال نشود (اعراف آیه 205).
2-5.تبیین صریح ، بلیغ و رسا
2-5-1. انواع قول در قرآن کریم
قرآن کریم یازده صفت برای سخن و قول مطرح می کند: قول بلیغ، قول صدق، قول عدل، قول حسن، قول احسن، قول لیّن، قول ایمان، قول سدید، قول معروف و قول میسور. قول بلیغ، هنگامی به هنگام وعظ و نصیحت بکار می آید. به همین دلیل قرآن کریم در آیه 63 سوره مبارکه نسا به پیامبر(ص) می فرماید:« وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا». در تفسیر این آیه آمده است پیامبر(ص) همواره با منافقان تا آنجا که ممکن بود مدارا می کرد شاید که مسلمان شوند، زیرا مأمور به ظاهر بود و جز در موارد استثنایی آنها را مجازات نمی کرد. اما خداوند به او دستور می دهد که: «آنها را موعظه کن و اندرز ده و با بیانی رسا نتایج اعمالشان را به آنها گوشزد کن»(حاتم پوری،430:3،2،1389).

(انواع قول از منظر قرآن کریم)
بنابراین از شیوه هایی که امر تبیین را کارآمد می سازد، اجتناب از تعابیر پیچیده و غیر قابل فهم است. هر چه قالب کلام رسا و روشن تر باشد، تاثیرش در مخاطب بیشتر می شود. به همین دلیل حضرت موسی (ع) هنگامی که مأمور هدایت و دعوت بنی اسراییل به خداپرستی شد، از خداوند می خواهد تا هارون را که در فصاحت و شیوایی بیان از او قوی تر است به همراه خود ببرد(حاجی صادقی،157:1،1395).
در روایتی از امام علی (ع) نقل شده است که فرمود: بلاغت و رسایی سخن آن است که گفتار آسان و اندیشه را فعال سازد. بلاغت آن است که بدون کندی پاسخ دهی و مطلب را بدون خطا برسانی (غررالحکم). چه بسیار افراد سخنوری که از آوردن دلیل عاجز می مانند و چه افراد فصیحی که در ارائه پاسخ می لرزند(غررالحکم). امام صادق در باره بلاغت ، فرمود: بلاغت آن است که کسی بخواهد چیزی را بشناساند، پس با کوتاه ترین سخن آن را بیان می کند و با سعی و تلاش اندکش به هدفش برسد(تحف العقول، ص264).

ذات نایافتـه از هستی بخش کی تواند که شود هستی بخش
کهنه ابری که بود ز آب تهی کـــــی تواند که کند آبدهی

2-5-2. نتایج محافظه کاری در تبیین
مبلغ باید از محافظه کاری و مداهنه در مورد باطل به دور باشد. این ویژگی یکی از دستورات اکید قرآنی است که در سوره مبارکه بقرة آیه ۱۲۰از پیامبر اکرم(ص) خواسته شده است:« وَلَن تَرضى عَنكَ اليَهودُ وَلَا النَّصارى حَتّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُم قُل إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الهُدىوَلَئِنِ اتَّبَعتَ أَهواءَهُم بَعدَ الَّذي جاءَكَ مِنَ العِلمِ ما لَكَ مِنَ اللَّهِ مِن وَلِيٍّ وَلا نَصيرٍ؛ هرگز یهود و نصاری از تو راضی نخواهند شد تا از آیین (تحریف یافته) آنان، پیروی کنی. بگو: هدایت، تنها هدایت الهی است و اگر از هوی و هوسهای آنان پیروی کنی، بعد از آنکه آگاه شده‌ای، هیچ سرپرست و یاوری از سوی خدا برای تو نخواهد بود.
2-5-3. هنر صراحت بیان
طبق رهنمود آیه 16 و آیه 6 سوره های مبارکه حجر و صافات بر از اصل زیباشناسی، استفاده از روشهای هنرمندانه ای که بر تاثیر قول بلیغ بیفزاید، ضرورت دارد:« وَزَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِرِينَ؛ بر چشم بینایان عالم آن کاخها را به زیب و زیور بیاراستیم»،« إِنَّا زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِزِينَةٍ الْكَوَاكِبِ؛ ما آسمان زيرين را به زيور ستارگان آراستيم).
3- یافته ها
پژوهشهای زیادی درباره عوامل تبلیغ مؤثر یا متقاعدسازی انجام گرفته و نتایج آنها ذکر شده است. نکته قابل اهمیت آن است که هر مبلغی باید به عناصر تبلیغ آشنا باشد تا بتواند در امر متقاعد سازی موفق گردد. برخی کارشناسان برای تبلیغ شش رکن متصور شده اند: پیام دهنده، پیام گیرنده، ابزار، تاثیر، عکس العمل، هدف. در بحث پیام دهند، شیوه های مبلغ در رساندن پیام از ارکان مهم محسوب می شود(متفکر،103:1،1381). بر این اساس یافته های این پژوهش قرآن محور در چند محور کلی، عبارتند از:
3-1. خدا نگری در جهاد تبیین
از منظر قرآن کریم ، یک مبلغ باید شیوه هایی به کار گیرد که بدرستی رسالت الهی را منتقل کند. او به اصل الهی پایبند است:«الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ؛ همان كسانى كه پيامهاى خدا را ابلاغ مى كنند، احزاب،آیه 33».
3-2. شجاعت در تبیین
در جهاد تبیین همواره خطراتی مبلغ را تهدید می کند . اما او فقط از خدا می ترسد و از تهدیدها واهمه ای به دل راه نخواهد داد:«وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ؛ از هيچ كس جز خدا بيم ندارند، احزاب،آیه 33).
3-3.اثر خواب کننده
یک مبلغ باید بداند اگر در جهاد تبیین ، به اعتقادات مخاطبینش اطمینان کند و صراحت و بلاغت نداشته باشد با شکست رو به رو می شود. زیرا دشمنان از فرصت استفاده می کنند و با انتشار پیام های متعدد خود فضایی را ایجاد می کنند که مخاطب فراموش می کند پیامها از چه منبعی نشر پیدا می کنند و در دام اخبار و آموزه های کاذب دشمنان می افتند . به این اثر خواب کننده می گویند. مثل اتفاقی که برای مسلمان در جنگ صفین افتاد و فراموش کردند همچون معاویه شرابخوار، چه دستور داده قرآنها را بر سر نی بزنند(متفکر، 119:1،1381).
3-4.تنفیر
تنفیر، یعنی فراری دادن. صراحت و بلاغت در جهاد تبیین نباید به گونه ای باشد که مخاطب را فراری دهد(کریمی،127:8،1386):«لایكلّف اللّه نفساً الاّ وُسعها»، «ما جعل علیكم فى الدین من حرج، حج،آیه 78» و «یرید اللّه بكم الیسر، بقره،آیه 185».
4- نتیجه گیری
دشمنان اسلام درطول يك قرن و نيم گذشته سعي كرده بودند اسلام رابه طوركلي ازعرصه زندگي مردم بيرون رانده و باطرح نظريه جدايي دين از سياست، دينداري را فقط پرداختن به عبادت و اعمال شخصي قلمدادكنند. پيروزي انقلاب اسلامي ايران در بهمن 1357خط بطلان بر تمام نظريه ها كشيد. زيرا نظام و اركان سياسي اسلام از اصولي تبعيت مي كند كه در آن مسائل معنوي در اولويت قرار دارد و به آن اهميت خاصي داده مي شود. اساس حکومت اسلامی(ایران) حرف نو در دنیا بود، واقعا در این قضیه انقلاب نو آوری کرد که حریفها مات شدند. این به هیچ وجه شبیه چیزهایی که به آن تشبیه می کردند ، نبود(صلح میرزایی،201:1،1400).
اسلام با توجه خاصي كه به معنویتها و ارزشهای الهی دارد ، فرايند تأثير گذاري بر تمام روابط انساني و گسترش آرمان هاي حكومتي دين اسلام رادر عمل به آن ها مي داند، به طوري كه عمده ترين اهداف تشكيل حكومت در اسلام ماهيتي معنوي دارند:
1-دعوت به سوي خدا(کهف ، ایه 110)
2-اقامه قسط و عدل در دنیا(حديد، آیه 25).
3-به تكامل رساندن انسان ها(جمعه،آیه 25).
4-حمايت از مستضعفين عالم(قصص،آیه 5).
از آن پس دشمنی ها علیه نظام آغاز شد و در دهه های اخیر جنگ شناختی با ابعاد آن جایگزین تهاجم فیزیکی و مسلحانه علیه جمهوری اسلامی شکل گرفته است. مارشال مک لوهان عامل اساسی تحولات تاریخی و اجتماعی را نظام های ارتباطی و نوع رسانه در انتقال پیام می داند. وی مفاهیم و مولفه های مدرنی مثل فردگرایی،عقل گرایی، ملی گرایی و اصلاحات مذهبی را منتج از فنون چاپ و کتابت پیامها می دانست. زیرا برداشت هر فرد از طریق حس بینایی ، جداگانه و خاصی خودش است (مهدی زاده ، 26:8،1399). بر این اساس ادبیات جهاد تبیین، را در راستای نظریه مقاومت از سوی مقام معظم رهبری صادر شد. از منظر مقام معظم رهبری کاربرد نظريّه ی مقاومت در هنگام رویارویی با دشمنان اسلام و جبهه مستکبران نمود پیدا می کند (مقام معظم رهبری، 1397) .

(نمونه هایی از تبیین)
مقاومت ، همواره به عنوان ابزار قدرت در مقابل شخص یا حکومتهای زورگو بوده است(شفیعی 1393). رهبر انقلاب ، این جهاد کبیر را به میزان زیاد وابسته به تبیین اهداف و آرمانهای حکومت اسلامی می داند و عرصه آن را محدود به مسئولین و علمای اسلام ندانسته و همه مردم صبار، شکور و بصیر انقلابی را موظف به اجرای آن می دانند (صلح میرزایی،210:1،1400).