آسیبشناسی عملکرد روحانیت در حوزه امربهمعروف و نهیازمنکر
به گزارش خبرگزاری بسیج خراسان رضوی از مشهد مقدس؛ حجتالاسلاموالمسلمین محمد الهی خراسانی، دبیر جبهه روحانیت مردمی در نشست علمی نقش و کارکرد سازمان روحانیت حوزههای علمیه و نهادهای دینی و فرهنگی در زمینه فریضه امربهمعروف و نهیازمنکر اظهار کرد: آسیبشناسی عملکرد روحانیت در حوزه امربهمعروف و نهیازمنکر، نافی مجاهدتهای تاریخی علما و روحانیون در این عرصه نیست. مهمترین معروف اقامه نظام اسلامی و برپایی حکومت اسلامی بود که به دنبال بزرگترین منکر که حاکمیت رژیم استبدادی طاغوت بود، این نظام تشکیل شد.
وی با اشاره به حدیث قدسی «... حتماً عفو و گذشت خواهم کرد از هر گروهی در اسلام که ولایت و رهبری هر پیشوای دادگری را که از سوی خداست، بپذیرند و گردن نهند، هرچند آن مردم در (کارهای) خودشان ستمگر و بدکار باشند.» افزود: این روایت بهترین دلیل برای این است که ما توانستیم مهمترین معروف را اقامه و مهمترین منکر را ازاله کنیم، البته این موضوع بعضی از قصورات ما در حوزه فریضتین را نفی نمیکند. معتقد هستیم که اینها را باید با صراحت و شجاعت گفت و در عین قدرشناسی نسبت به مجاهدتهای بزرگان روحانیت در این حوزه، برای رفع آن اهتمام و تلاش کرد.
کمبودها در پژوهشهای تخصصی و کاربردی در حوزه فقه فریضتین
الهی خراسانی تصریح کرد: در ۱۶ عنوان آسیبشناسی را ناظر به واقعیتهای امروز جامعه اسلامی و نه صرفاً یک فضای کاملاً نظری و انتزاعی، بیان میکنیم. آسیب اول، کمبودها در پژوهشهای تخصصی و کاربردی در حوزه فقه فریضتین است. البته کارهایی در این حوزه انجام شده اما متأسفانه فریضه امربهمعروف و نهیازمنکر در فقه استدلالی شیعه، در مقایسه با سایر فریضهها از کمترین مایه علمی لازم برخوردار است.
وی ادامه داد: متأسفانه از نحیفترین ابواب فقه استدلالی شیعه، فقه امربهمعروف و نهیازمنکر است که ظاهراً دلیل آن مبتلابهنبودن بوده است. گویا تصور این بوده که بهعنوانمثال تا قدرت سیاسی فراهم نشود، دلیلی برای اهتمام به این فریضه وجود ندارد؛ درحالیکه بسیاری از بزرگان این اهتمام را داشتند؛ ولی متأسفانه نتوانستند در بحثهای فقهی بهصورت جدی و گسترده کمک چندانی کنند.
دبیر جبهه روحانیت مردمی با تأکید بر مباحث کاربردی در حوزه امربهمعروف و نهیازمنکر اذعان کرد: اکنون که تغییرات را مشاهده میکنیم، عمدتاً تکرار سخنان همان گذشتگان و همراه با یک مقدار تفریع و تدقیق بیشتر است؛ اما اینکه مسئلههای امروز امربهمعروف و نهیازمنکر و چالشهای آن را وسط بگذاریم و به تعبیر امام خمینی (ره) با روش فقه جواهری آنها را حل کنیم، متأسفانه همچنان دچار کمبودهای جدی در این حوزه هستیم که باید جبران شود.
عدم اهتمام عملی بایسته نسبت به فریضتین در عموم روحانیون
وی با بیان اینکه امربهمعروف و نهیازمنکر از اهم واجباتی است که فراموش شده، توضیح داد: آسیب دوم، عدم اهتمام عملی بایسته نسبت به فریضتین در عموم روحانیون است. متأسفانه آنچنان که بایدوشاید، جایگاه این فریضه فهم نشده است. تعبیر آن روایت این است که تمام نیکیها در قیاس با امربهمعروف و نهیازمنکر، مانند نم و رطوبتی در برابر دریای خروشان است؛ اما بسیاری از ما این نگاه را نداریم. قرار بوده دین با همین فریضه اقامه شود، یعنی اگر از ولایت صحبت میکنیم که در واقع ولایت باعث اقامه همه احکام میشود؛ همین ولایت و حاکمیت ولایت، بزرگترین مصداق معروف است و تلاش برای اقامه حکومت عدل و ولایت صالحان، یکی از مهمترین و شاید مهمترین مصادیق امربهمعروف است.
الهی خرسانی اضافه کرد: متأسفانه این نگاه که تمام واجبات یک طرف و امربهمعروف و نهیازمنکر طرفی دیگر، وجود ندارد. در عمل آن اهتمام عملی لازم را مشاهده نمیکنیم. حتی گله و نارضایتی بسیاری از فعالان حوزه امربهمعروف و نهیازمنکر این است که چرا روحانیت پیشقراول و پرچمدار این حوزه نیستند، روحانیت باید جلوتر و ما پشت سر آنها باشیم، درحالیکه متأسفانه بسیاری در این صحنه غایب هستند.
فراهمسازی توجیهات شرعی برای ترک فریضتین
وی اعلام کرد: آسیب تأسفبارتر سوم، فراهمسازی توجیهات شرعی برای ترک فریضتین است. متأسفانه بسیاری از روحانیون نهتنها اهتمام عملی لازم را نداشتند؛ بلکه کسانی هم که انگیزه داشتند، گاهی به دلیل بعضی از حرفهایی که از زبان برخی اهل علم شنیدند، منصرف شدند. نهتنها خودمان اهتمام لازم را نداریم؛ بلکه بیش از ۲۰ عنوان انگیزه بهعنوان بهانههای ترک امربهمعروف و نهیازمنکر، عمدتاً توسط خود روحانیون و اهل علم بیان شده که حتی شاید به ذهن عوام نمیرسید، ما انگار کمک کردیم که چنین توجیهاتی فراهم شود.
دبیر جبهه روحانیت مردمی با اشاره به فرمایش رهبر انقلاب که «گاهی تأثیر امربهمعروف و نهیازمنکر به اقدام چند نفر است، شما امربهمعروف کن، دیگری هم انجام دهد، سپس ببینید تأثیر داشت یا نه» بیان کرد: متأسفانه یکی از توجیهات بسیار رایج، شبهه عدم احتمال تأثیر است؛ اما بهراحتی نمیتوان احتمال تأثیر را نفی کرد. علم به تأثیر، شرط وجوب نیست؛ احتمال تأثیر، شرط وجوب است. بعضی افراد میگویند احتمال تأثیر وجود ندارد، زیرا اگر تذکر بدهید، فرد مقابل جواب شما را میدهد؛ درحالیکه معنای تأثیر این نیست که من اگر تذکر دهم، فرد مقابل از من تشکر کند یا خجالتزده شود. گاهی اوقات تأثیر به این معنا است که فرد مقابل در آنجا موضع میگیرد؛ ولی در درون به هم میریزد، حداقل از این ناامنی که برای گناه در او ایجاد شده، ناراحت میشود و شما توانستید این ناامنی را ایجاد کنید. متأسفانه گاهی این توجیهات را خود ما برای ترک فریضتین درست کردیم.
عدم اطلاع از زمینهها و امکانات موجود در حوزه فریضتین
وی با اشاره به ظرفیتهای ستاد امربهمعروف و نهیازمنکر مطرح کرد: آسیب چهارم، عدم اطلاع از زمینهها و امکانات موجود در حوزه فریضتین بهخصوص پس از انقلاب اسلامی است. بسیاری از روحانیون از زمینهها، امکانات، تشکیلات، گروهها، سامانهها و تکنولوژیهایی که امروز وجود دارد، اطلاعی ندارند. این امکانات میتواند در اختیار آمران به معروف و ناهیان از منکر قرار گیرد. روحانیون نیز میتوانند از آنها برای آموزش، پژوهش، ترویج، گزارش، بازخوردگیری، تجربیات و الگوهای بسیار بهره گیرند. البته در عین بیاطلاعی، شاید آنها هیچوقت در خصوص این موضوع پیگیری نکردند.
عدم تبیین گستره فریضتین
الهی خراسانی با بیان اینکه متأسفانه امربهمعروف و نهیازمنکر در ذهن عموم جامعه به تذکر به عدم رعایت بعضی از ظواهر شرعی از جمله مسئله حجاب تقلیل داده شده، ذکر کرد: آسیب پنجم، عدم تبیین گستره فریضتین است. عفاف و حجاب در جای خود مهم است؛ اما ذهنیت صرف از امربهمعروف و نهیازمنکر بهعنوان عفاف و حجاب نادرست است. گرانفروشی کالا، بیتوجهی به قوانین راهنماییورانندگی، معطلکردن اربابرجوع و غیره از مصادیق امربهمعروف و نهیازمنکر است. باید به همان آدم بهظاهر متدین که وقت مردم را هدر میدهد، تذکر داد و متأسفانه ما مصادیق دیگر امربهمعروف و نهیازمنکر را تبیین نکردهایم. جامعه اگر نسبت به گستره امربهمعروف و نهیازمنکر اطلاع داشت، ذهنیت دیگری نسبت به این فریضه پیدا میکرد.
عدم توجه به اولویت اهل قدرت و ثروت در مخاطب فریضتین
وی عنوان کرد: آسیب ششم، عدم توجه به اولویت اهل قدرت و ثروت در مخاطب فریضتین است. ما از زبان آیات و روایات اینگونه استفاده میکنیم که اصل امربهمعروف و نهیازمنکر ناضح به اهل قدرت و ثروت است؛ یعنی آنهایی که از قدرت و ثروت برخوردار هستند، کسانی که قدرت دارند، ظلم نکنند و به تبعیض دامن نزنند و کسانی که نیز ثروت دارند، رباخواری نکنند. متأسفانه از اولویتها غفلت کردیم و به عموم افراد کف جامعه پرداختیم. برخی از مسائل موجود در جامعه منکر است؛ اما از این منکر مهمتر، آن تصمیم غلطی است که باعث شد بسیاری از امکانات و سرمایههای مردم از بین برود. اینها گلایههای به حقی است که گاهی جامعه از روحانیت دارد. جامعه میبیند که روحانیت گاهی برای اعلامخطر، کفنپوش به میدان میآید؛ اما در صحنههای دیگری این اتفاق نمیافتد. اینها درواقع از آن چیزهایی است که برای شارع مهم بوده و نسبت به اینها حساسیت نشان داده است.
ترویج بیش از اندازه مناسکگرایی و غفلت از شاخصهای اصلی دینداری
دبیر جبهه روحانیت مردمی اظهار کرد: آسیب هفتم، ترویج بیش از اندازه مناسکگرایی و غفلت از شاخصهای اصلی دینداری است. بهعنوانمثال امربهمعروف برای ما همین شده است که مردم بیشتر در مراسمهای احیا، زیارت اربعین و عزاداری شرکت کنند، این موضوع بسیار خوب است؛ اما هنگامی که مناسکگرایی بیش از حد ترویج شد، از شاخصهای اصلی دین غفلت کردید. از شاخصهای اصلی دینداری؛ ولایتمداری، اخلاقمداری و عدالتمحوری است. گاهی مشاهده میکنید که فردی مراسم عزاداری برگزار میکند، اطعام میدهد؛ اما به کارگر خود ظلم میکند و یا در حق خانوادهاش اجحاف میکند.
وی افزود: در ادبیات، آیات و روایات آمده که مؤمن هر کاری کند، دروغ نمیگوید. آیا مبارزه با دروغ و ناراستی را بهاندازه مناسکگرایی دنبال کردیم؟ باید جامعه را به صداقت و راستگویی، حتی در سختترین شرایط هدایت کنیم. در روایت ذکر شده که به طول رکوع و سجود افراد نگاه نکنید، افراد گاهی به این چیزها عادت کردند که اگر مثلاً آنها را ترک کنند، حالشان بد میشود. شاخص این است که فرد تا چه اندازه در کار خود راستگو و امانتدار است.
ترویج بیش از اندازه احساسات دینی و غفلت از عقلانیت دینی
الهی خراسانی با اشاره به ستایش و تشویق دین اسلام و قرآن نسبت به تعقل اعلام کرد: آسیب هشتم، ترویج بیش از اندازه احساسات دینی و غفلت از عقلانیت دینی است. گاهی افراد به احساسات دامن میزنند، احساسات خوب است؛ اما به شرطی که جای عقلانیت را نگیرد. اینکه مردم بیشتر دوست داشته باشند عزاداری کنند یا جشن بگیرند، اینها احساسات دینی بسیار خوبی است؛ اما باید در کنار آن، به تفکر و تعقل در آیات الهی، نشانههای قدرت خداوند، شناخت حق و باطل و وظیفه امروز خود نیز توجه کرد. اگر از معروف سخن میگوییم، یکی از مهمترین معروفات، تعقل و عقلانیت و دعوتکردن مردم به تعقل است. این آسیب در انتخابات نمود پیدا میکند، آنقدر که به احساسات دامن میزنیم؛ موضعگیری و رأیدادن هم احساسی میشود و آن منطق و عقلانیت لازم را بهعنوان پشتوانه خود ندارد.
پدیده عوامزدگی در برابر حریت و روشنگری
وی خاطرنشان کرد: آسیب نهم، پدیده عوامزدگی در برابر حریت و روشنگری است. شهید مطهری میگویند این عوامزدگی از سیل و زلزله زدگی بدتر است. عوامزدگی به این معنا است که من خواسته یا ناخواسته، آن چیزی که عوام میپسندد را ببینم و انجام دهم و از آن چیزی که عوام خوشش نمیآید، پرهیز کنم. اگر عوامزدگی جای حریت، آزادگی، صراحت، تبیین و روشنگری را گرفت؛ باید بگویید عوام اشتباه میکنند، این عادت غلط است، این رسم و سنت ریشهای ندارد، از مسئلهای مهمتر غافل شدهاید؛ اما هیچکس نمیگوید، چون عوام ناراحت میشوند و مخاطب پس میزند.
دبیر جبهه روحانیت مردمی تصریح کرد: گاهی آنچه را که باید بگوییم را نمیگوییم؛ چون احساس میکنیم که مخاطب همراهی نمیکند، ناراحت میشود، موضع میگیرد. همیشه باید مخاطب را درک کرد و اقتضائات او را در نظر گرفت؛ اما انبیا برای این نیامدند که همیشه چیزی را بگویند که عوام خوششان بیاید، قران میفرماید اگر تو قرار باشد به دنبال هواوهوس آنها راه بیفتی، دیگر چیزی از دین خدا باقی نمیماند، تو باید حق را بگویی و البته باید زبان، فهم و درک آنها را در نظر بگیری؛ اما در اینجا حریت و روشنگری مهم است و نباید جایش را به عوامزدگی دهد.
خلط دفاع از نظام با دفاع از تمام تصمیمات و اقدامات مسئولین
وی توضیح داد: آسیب دهم، خلط دفاع از نظام با دفاع از تمام تصمیمات و اقدامات مسئولین است. این آسیب ناظر به شرایط موجود است. گمان کردیم؛ چون نظام اسلامی تشکیل شد، پس از صدر تا ذیل و از تمام تصمیمات و اقدامات مسئولین باید دفاع کنیم؛ درحالیکه این موضوع نادرست است. باید دفاع از نظام، آرمانهای نظام، جهتگیریهای کلی نظام که شعارهای انقلاب اسلامی مانند «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی»، «نه شرقی نه غربی جمهوری اسلامی» بوده را از تصمیمات و اقدامات انجام شده تفکیک کنیم؛ قرار نیست به دلیل دفاع از نظام، از تمامی آن اقدامات دفاع کنیم.
الهی خراسانی با بیان اینکه باید از منویات رهبری، ذیل سیاستهای کلی نظام تبعیت کنیم، اذعان کرد: یکی از گلههای مردم از روحانیت این است که روحانیون اصرار دارند تمام تصمیمات و اقدامات را دفاع و توجیه کنند، ما خودمان باید اینها را از یکدیگر تفکیک کنیم ما درهرصورت فقط از فرامین رهبری تبعیت میکنیم؛ اما در بعضی از مسائل، رهبر انقلاب خطاب به مسئولین فرمودند چرا این کار را انجام دادید یا نباید انجام میدادید. رهبر انقلاب جریانهایی مانند جنبش دانشجویی را برای پیگیری مسائل، به مطالبهگری تشویق میکنند.
مواجهه احساسی و عوامانه با تصمیمات دولتمردان بهجای نقد عالمانه و دلسوزانه
وی ادامه داد: آسیب یازدهم، مواجهه احساسی و عوامانه با تصمیمات دولتمردان بهجای نقد عالمانه و دلسوزانه است. هنگامی که میگوییم لازم نیست از تمام تصمیمات و اقدامات مسئولین دفاع شود، این معنایش از آن طرف بام افتادن نیست. زود و تند موضعگرفتن تحتتأثیر ادبیات عوامانه و ژورنالیستی، آسیب است. اول باید بررسی کنید که زمینههای آن چه بوده، نگاهها و دیدگاههای دیگر چیست، بهجای ادبیات بسیار تند و زهرآگین میتوان نقد سازنده و عالمانه کرد. ما نباید با جریانهایی که به دنبال تخریب هستند و توجهی به هشدارها و انذارهای رهبری نیز نمیکنند، همراه شویم. اگر قرار است نقد کنیم باید در جهت کمک به مسئولین باشد. به تعبیر مرحوم استاد علی صفایی حائری؛ تضعیف، خیانت است و توجیه، حماقت است و تکمیل، رسالت ماست.
سهلانگاری درباره اجرای عدالت در همه ابعاد آن
دبیر جبهه روحانیت مردمی گفت: آسیب دوازدهم، سهلانگاری درباره اجرای عدالت در همه ابعاد آن (اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، تربیتی) است. متأسفانه دچار این سهلانگاری هستیم. عدالت چیزی است که قران میفرماید انبیا برای اجرای آن آمدهاند، کارشان این است که زمینه را برای قیام به قسط و عدالت توسط مردم فراهم کنند. رسالت انبیا صرفاً ناظر به مسائل معنوی و اخروی نیست؛ بلکه ناظر به اجرای عدالت در زیست اجتماعی است.
وی اضافه کرد: آیا نگاه ما به عدالت و جایگاه آن؛ رفع ظلم، فساد و تبعیض است؟ امروز از عدالت آموزشی صحبت میکنیم که چرا عموم جامعه نباید به بهترین امکانات از منظر معلم، تجهیزات و فضای لازم در فضای آموزشی دسترسی داشته باشد. روحانیت چقدر در این مسئله حساسیت نشان داده و آن را پیگیری کرده است؟ در حوزه عدالت اقتصادی با پدیده زمینخواری و کوهخواری مواجه هستیم که عدهای به خودشان اجازه میدهند، امکاناتی که متعلق به عموم شهروندان است را بهصورت اختصاصی در اختیار خود گیرند؛ زیستبوم طبیعی که باید محیطزیست مردم را فراهم کند، جولانگاه ویژهخواریهایی شده است که حتی عدهای در مشهد در سایه سکوت و سهلانگاری ما، این منکر را انجام میدهند.
عدم حساسیت در حوزه فرهنگسازی اقتصادی
الهی خراسانی ذکر کرد: آسیب سیزدهم، عدم حساسیت در حوزه فرهنگسازی اقتصادی است. امروز یکی از مهمترین نهیازمنکرها، نهی از اسراف در مصرف انرژی است. روحانیت تا چه اندازه این موضوع را جدی گرفته است؟ ما امروز با بحران کمآبی مواجه هستیم؛ آیا در منبرها مرتب به این موضوع اشاره شده و در مساجد نسبت به آن تذکر داده شده است؟ فرهنگسازیهای اقتصادی نیز مهم است. متأسفانه مصرفگرایی در جامعه بیداد میکند. یکی از علتهای گرایش به واردات و کالاهای لوکس خارجی، همان روحیه مصرفگرایی است؛ افراد میگویند من دوست دارم بهترین مبل، جدیدترین تلویزیون و تلفن همراه را داشته باشم؛ قطعاً فرهنگسازیهای اقتصادی، ذیل امربهمعروف و نهیازمنکر بوده است.
عدم توجه به اهمیت ولاء اجتماعی در برابر دوقطبیسازی جامعه
وی بیان کرد: آسیب چهاردهم،عدم توجه به اهمیت ولاء اجتماعی در برابر دوقطبیسازی جامعه است. هنگامی که قرآن میخواهد امربهمعروف و نهیازمنکر را مطرح کند، میفرماید مقدمه امربهمعروف و نهیازمنکر ولاء اجتماعی است. چه اندازه بر روی آن مسئله کار کردهایم؟ متأسفانه هنگامی هم که قصد کردیم امربهمعروف و نهیازمنکر را ترویج کنیم، ناخواسته به «دوقطبی» دامن زدیم و این نقطه مقابل آن چیزی است که قرآن مطرح میکند.
ضعف در واسطهگری میان مردم و مسئولین
دبیر جبهه روحانیت مردمی اعلام کرد: آسیب پانزدهم، ضعف در واسطهگری میان مردم و مسئولین است. یکی از کارکردهای سنتی و اصیل روحانیت، حلقه واسط بین مردم و حاکمیت بودن است؛ یعنی گوش شنوای مردم برای انتقال به حاکمیت و از آن طرف در جریان تصمیمات حاکمیت برای انتقال به مردم بوده است. متأسفانه این کارکرد در جامعه تضعیف شده است.
انفعال در حوزه عفاف و حجاب
وی تشریح کرد: آسیب شانزدهم، انفعال در حوزه عفاف و حجاب و تهدیداتی است که امروز در این حوزه وجود دارد. متأسفانه با اینکه در ذهن جامعه امربهمعروف و نهیازمنکر را در تذکر به حجاب تقلیل دادیم، جالب است که در همین حوزه نیز بسیار کوتاهی کردیم. من مکرر گله کردم که پس از فتنه زن زندگی آزادی، روحانیت آنگونه که بایدوشاید به نقش خود عمل نکرد؛ یعنی جامعه متدین خیلی بیشتر از روحانیت انتظار داشت که مواجهه روحانیت با این فتنه، صرفاً مواجهه با برداشتن یک روسری و چارقد نباشد. باید تحلیل درستی از این فتنه داشته باشیم که این فتنه اصل نظام خانواده را نشانه گرفته است؛ هدف آن، انقلاب جنسی در ایران بهتبع غرب است، مسئله برداشتن یک روسری نیست و شما اگر اینگونه نگاه میکردید، باید بسیار خطر را جدیتر میگرفتید.
الهی خراسانی ضمن قدرشناسی نسبت بهتمامی مجاهدتهای علما و چهرههای برجسته خاطرنشان کرد: متأسفانه به دلیل کوتاهیهای ما، روزبهروز این قبحزدایی و عادیسازی بیشتر شد. قطعاً آنها به این حد اکتفا نخواهند کرد، سنگر به سنگر پیشروی میکنند و شما دیدید که سردمداران آنها بهصراحت گفتند که دیگر از پروژه حجاب اختیاری عبور کرده و وارد فاز پوشش اختیاری شدهاند. همان پروژهای که در غرب برای انقلاب جنسی با شعار «تن من، انتخاب من» به راه افتاد، اکنون در جامعه ما دارد دنبال میشود. این برهنگیهایی که در شهرهای بزرگ اتفاق افتاد و رسانهای شد، دقیقاً برای این است که کمکم حساسیت جامعه کاهش پیدا کند، همچنان که میخواهند جامعه به بیحجابی، کم پوششی و بدپوششی عادت کند. باید قبل از آنکه دیر شود؛ روحانیت غفلتها و کوتاهیها را دراسرعوقت جبران کند.
انتهای خبر /
