چرا ایران و ۱+۵ مکانیزم اسنپبک (ماشه) را پذیرفتند؟
به گزارش خبرنگار خبرگزاری بسیج دزفول ، دکتر مهدی صادقی سرابی، استاد دانشکده حقوق دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول و فرهنگیار ناحیه بسیج دزفول در یادداشتی به بررسی ابعاد حقوقی و سیاسی مکانیزم اسنپبک پرداخت.
وی نوشت: مکانیزم اسنپبک یکی از بحثبرانگیزترین بخشهای برجام بود. غربیها اصرار داشتند که اگر ایران تعهدات خود را نقض کند، راهی مطمئن برای بازگشت تحریمها وجود داشته باشد. ایران اما نمیپذیرفت که تحریمها دائمی باقی بمانند یا هر کشوری بتواند یکطرفه آنها را بازگرداند. در نهایت، «اسنپبک» بهعنوان یک راهحل میانه طراحی شد؛ به این معنا که تحریمها لغو میشوند، اما اگر نقض اساسی رخ دهد، بهطور خودکار بازمیگردند.
ایشان ادامه داد: ویژگی مهم این سازوکار آن بود که وتوی روسیه و چین عملاً بیاثر شد. برای بازگرداندن تحریمها رأیگیری لازم نبود، ولی برای ادامه تعلیق باید قطعنامه جدید صادر میشد که امکان وتو داشت. به عبارت دیگر، همیشه دست طرف شاکی (مانند آمریکا یا فرانسه) بالاتر بود.
پیامدها
این استاد دانشگاه در تشریح پیامدهای اسنپبک گفت:
برای ایران: ریسک بزرگی بود، چراکه هر لحظه امکان بازگشت تحریمها وجود داشت. با این حال ایران به امید رفع سریع تحریمها و رونق اقتصادی، این بند را پذیرفت.
برای شورای امنیت: اسنپبک ساختار تصمیمگیری شورا را تغییر داد. اصل بر این است که بازگشت تحریمها با رأیگیری باشد، اما این بند شورا را تابع یک روند خودکار کرد.
برای آمریکا: دولت ترامپ در سال ۲۰۲۰ تلاش کرد این مکانیزم را فعال کند، اما چون آمریکا از برجام خارج شده بود، اکثریت اعضای شورا این اقدام را غیرقانونی دانستند. با این حال آمریکا بهصورت یکجانبه اعلام کرد تحریمها بازگشتهاند.
جمعبندی
صادقی سرابی در جمعبندی یادداشت خود آورده است: اسنپبک یک «شمشیر دو لبه» بود؛ برای ایران پرریسک اما ناگزیر، برای غرب ضمانتی محکم جهت پایبندی ایران و برای حقوق بینالملل ابتکاری استثنایی که توازن قدرت در شورای امنیت را تغییر داد.
تجربه و درس برای آینده
این استاد دانشگاه در پایان پیشنهاد داد: اگر ایران یا هر کشور دیگری بخواهد دوباره توافقی مشابه برجام امضا کند، باید مکانیزمی عادلانهتر و حقوقیتر جایگزین اسنپبک شود. بهعنوان نمونه:
محدود شدن بازگشت تحریمها به بخشی خاص (نه همهجانبه)،
شرط اجماع یا رأی اکثریت برای فعالسازی،
ارجاع اختلاف به داوری بیطرف بینالمللی پیش از تصمیم،
محدود شدن بازگشت خودکار به چند سال اول توافق (Sunset Clause)،
و پذیرش اصل تقابل؛ به این معنا که اگر تحریمها بازگردند، ایران نیز حق تعلیق تعهدات خود را داشته باشد.
وی تأکید کرد: به جای تصمیم سیاسی یک کشور، باید فرآیندی چندمرحلهای و داوری حقوقی پیشبینی شود تا مانع سوءاستفاده سیاسی گردد.
خبرنگار:موسوی متین
