کوچ به ییلاق؛ هماهنگی انسان با طبیعت در دامنههای سبلان
عشایر شاهسون خود را برای سفری پرماجرا به سوی ییلاقهای خنک آماده میکنند. کوچ به ییلاق یکی از مهمترین رویدادهای سالانه در زندگی این مردمان است
خبرگزاری بسیج ـ اردبیل: ییلاق عشایر شاهسون، دامنهها و دشتهای سرسبز اطراف کوه سبلان است؛ آب شدن تدریجی برفهای سبلان در بهار، چشمهسارهای فراوانی را جاری میکند و زمینهای اطراف را به علفزارهایی انبوه و سرسبز تبدیل مینماید، مسیر کوچ از دشت مغان تا سبلان حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ کیلومتر است و بسته به شرایط آب و هوایی، بین سه تا چهار هفته به طول میانجامد.زمان آغاز کوچ به ییلاق معمولاً اوایل اردیبهشت ماه است، اما عشایر با تجربه چندین ساله خود، نشانههای طبیعی را میخوانند. پیرمردی از اهالی ایل شاهسون در این باره میگوید: «ما به تقویم نگاه نمیکنیم؛ چشمهایمان را به دامنههای سبلان میدوزیم. وقتی علفهای مغان زرد شد و بوی بهار از طرف سبلان آمد، یعنی وقت کوچ رسیده. میگویند هوا گرم شده، اما ما میگوییم برف سبلان آب شد.» اگر بهار دیرتر فرا برسد و برفها دیرتر آب شوند، کوچ نیز به تأخیر میافتد.کوچ عشایر بیبرنامه و تصادفی نیست. هر ایل و هر تیره، مسیر مشخصی دارد که نسل به نسل منتقل شده است. چندین چادر که با هم نسبت فامیلی دارند، یک «اوبا» (گروه کوچ) را تشکیل میدهند و با هم حرکت میکنند. یک ریشسفید یا «کدخدا» مسئولیت سازماندهی کوچ را بر عهده دارد و زمان حرکت، مسیر و مکان اردوگاههای شبانه را تعیین میکند. زنی از کوچنشینان درحالی که وسایل را بر پشت چهارپا میبندد، میگوید: «شب که میشود، خنکا میزند، بچه و بره خواب است. کدخدا صدا میزند "بریم!" ما هم به حرف او راه میافتیم. راه را او بلد است، چشمه را او بلد است، جای امن برای چادر زدن را او بلد است. ما فقط سوار میشویم و میرویم.»
حرکت روزانه کوچ معمولاً از نیمهشب آغاز میشود، زیرا هوای خنک شب برای دامها و انسانها مناسبتر است. زنان، کودکان، برهها، وسایل زندگی و اسکلت چادرها بر پشت چهارپایان یا در خودروها بار میشود. نزدیک ظهر، کاروان توقف میکند، چادرها برپا میشود و پس از استراحت، شب دوباره حرکت آغاز میشود.پس از چند هفته سفر، کاروان عشایر به دشتهای حاشیه سبلان میرسد. اینجا ییلاق است؛ سرزمینی با هوای خنک، علفزارهای انبوه و چشمهسارهای فراوان. عشایر معمولاً از اواسط اردیبهشت تا اوایل مهرماه را در ییلاق میگذرانند. این دوره، بهترین و خوشترین فصل سال برای آنها محسوب میشود.نخستین کاری که عشایر پس از رسیدن به ییلاق انجام میدهند، برپایی چادرهای سیاه خود (آلاچیق) است. برپایی آلاچیق که از پشم بز سیاه بافته شده و بر اسکلتی از چوبهای خمیده استوار میگردد، معمولاً بر عهده زنان است و آنها این کار را در مدت ۱۵ دقیقه انجام میدهند.زن عشایر دیگری میگوید: «وقتی چشممان به سبزههای سبلان میافتد، خستگی چند هفته راه از تنمان بیرون میرود. پانزده دقیقه بیشتر طول نمیکشد که چادر را بالا میآوریم. بعد قالیچه را پهن میکنیم، سماور را روشن و برای مردمان چای میریزیم. اینجا خانه ماست تا مهرماه.» داخل چادر نیز نظم و تقسیم کار خاصی دارد و قالیچههای رنگین دستبافت فضای آن را دلنشین میکند.
در ییلاق، کار اصلی عشایر چراندن دامها و تولید فرآوردههای لبنی است. مردان مسئول چراندن گلهها هستند و زنان به دوشیدن شیر، تهیه ماست، کشک، کره و پنیر میپردازند. مردی از عشایر درحالی که گوسفندان را به چرا میبرد، میگوید: «صبح که برمیخیزیم، مرد به کوه و دشت میرود با گله، زن شیر میدوشد، ماست و پنیر درست میکند. اما ییلاق فقط کار نیست. شبها عاشیق میخواند، عروسی میگیریم، اسب میدوانیم. انگار همه فصل سال را برای همین روزها صبر میکنیم.» تابستان در ییلاق همچنین فصل دید و بازدیدهای ایلی، جشنها، عروسیها و مراسم آیینی است که پیوندهای خویشاوندی و اجتماعی را تحکیم میبخشد.هر ساله در اوایل اردیبهشت، دامنههای سبلان میزبان عشایر شاهسون میشود و چادرهای سیاه یکی پس از دیگری در دشت برپا میگردد. این صحنه، نه فقط یک سبک زندگی که بخشی از هویت فرهنگی این سرزمین است. کوچ به ییلاق، فصل هماهنگی انسان با طبیعت است؛ سفری که در آن انسان، دام و زمین در یک مدار هماهنگ حرکت میکنند.جشنواره کوچ عشایر شاهسون مغاندر همین راستا و به منظور پاسداشت این میراث ارزشمند، ثبت و ضبط آیینهای کهن کوچ برای نسلهای آینده و همچنین معرفی ظرفیتهای گردشگری منطقه، جشنواره کوچ عشایر شاهسون مغان برگزار میشود.
این جشنواره که هر ساله با استقبال پرشور مردم محلی، گردشگران و علاقهمندان به فرهنگ عامه روبرو میشود، فرصتی استثنایی برای تماشای نزدیک صحنههای برپایی آلاچیق، دوشیدن شیر، پخت نان محلی، بافت گلیم و جاجیم، نوای موسیقی عاشیقها و آیینهای عروسی عشایری فراهم میکند. محبوب حسینی، فرماندار شهرستان بیلهسوار، ضمن اعلام جزئیات این رویداد فرهنگی، اظهار کرد: این جشنواره روز شنبه دوم خردادماه ۱۴۰۵ در شهرستان بیلهسوار، بخش جعفرآباد برگزار خواهد شد. به گفته وی، محل دقیق برگزاری جشنواره در منطقهای سرسبز و ییلاقی در نظر گرفته شده که عشایر شاهسون در این ایام اردوگاه خود را در آنجا برپا کردهاند تا بازدیدکنندگان بتوانند از نزدیک با سبک زندگی اصیل عشایری آشنا شوند. حسینی افزود: برنامههای متنوعی از جمله بیعت عشایر غیور با سومین رهبر انقلاب، نمایش مهارتهای سنتی، برپایی بازارچه صنایع دستی و عرضه مستقیم فرآوردههای لبنی و دامی عشایر برای این جشنواره تدارک دیده شده است.وی در پایان با اشاره به اینکه حفظ و احیای فرهنگ عشایری نیازمند همت همگانی است، از تمام شهروندان و هماستانیهای عزیز دعوت کرده است تا با حضور پرشور خود در این آیین کهن، ضمن تماشای جلوههای بدیع از فرهنگ، آداب و رسوم و سبک زندگی جامعه عشایری شاهسون، حامی این میراث گرانسنگ باشند.
ارسال نظرات شما
یادداشت
