دانشگاه فرهنگیان؛ از تربیت معلم تا ساختن فرهنگ مدرسه

به گزارش خبرگزاری بسیج ، مهدیار قادسی، دبیرخانه معاونت هماهنگ‌کننده و طرح و برنامه بسیج دانشگاه فرهنگیان کشور، در یادداشتی تحلیلی به بازخوانی مأموریت این دانشگاه پرداخته است. وی با اشاره به اینکه دانش‌آموز امروز بخش بزرگی از جهان ذهنی خود را پیش از ورود به کلاس، در بیرون از مدرسه شکل می‌دهد، معلم را نه صرفاً انتقال‌دهنده دانش، بلکه «بخشی از روایت دانش‌آموز از خود و آینده» می‌داند. این یادداشت، با حرکت از سطح «برنامه فرهنگی» به «زیست فرهنگی»، بر ضرورت شکل‌گیری «هویت معلمی» در همان دوران دانشجویی و تربیت معلمانی تأکید می‌کند که بتوانند به عنوان «راویان امید» و «رهبران فرهنگی مدرسه»، فرهنگ مدرسه را بسازند. متن این یادداشت به شرح زیر است:

مدرسه امروز دیگر صرفاً محل انتقال دانش نیست. دانش‌آموز پیش از ورود به کلاس، بخش مهمی از جهان ذهنی و اجتماعی خود را در خانواده، رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و محیط پیرامونش ساخته است. در چنین شرایطی، معلم فقط آموزش‌دهنده یک درس نیست؛ او بخشی از روایت دانش‌آموز از خود، جامعه و آینده است. شیوه مواجهه او با مسائل، نوع نگاهش به موفقیت و شکست و کیفیت رابطه‌ای که با دانش‌آموز برقرار می‌کند، به همان اندازه که یک رفتار آموزشی است، یک کنش فرهنگی نیز محسوب می‌شود.از همین رو، تربیت معلم را نمی‌توان صرفاً در آموزش روش تدریس یا انتقال دانش تخصصی خلاصه کرد. پرسش اصلی این نیست که دانشگاه فرهنگیان چند دانشجومعلم تربیت می‌کند؛ پرسش مهم‌تر این است که چه نوع معلمی را به مدرسه می‌فرستد.

اگر مدرسه را یکی از مهم‌ترین کانون‌های شکل‌گیری هویت و شخصیت نسل آینده بدانیم، به معلمی نیاز داریم که فراتر از اجرای برنامه درسی عمل کند؛ معلمی که بتواند احساس تعلق ایجاد کند، گفت‌وگو را گسترش دهد، مشارکت را تقویت کند و در برابر دشواری‌ها، امکان عمل را به دانش‌آموز نشان دهد. مدرسه امروز بیش از هر زمان دیگری به معلمان فرهنگ‌ساز نیاز دارد.

این نیاز، نگاه ما به فرهنگ در دانشگاه فرهنگیان را نیز تغییر می‌دهد. فرهنگ‌سازی صرفاً با افزایش برنامه‌ها، مناسبت‌ها و فعالیت‌های فرهنگی محقق نمی‌شود. مسئله اصلی آن است که دانشجومعلم در دوران تحصیل چه تجربه‌ای از مسئولیت‌پذیری، مشارکت، گفت‌وگو و کنشگری به دست می‌آورد. معلمی که قرار است در آینده این مفاهیم را در مدرسه تقویت کند، باید پیش از هر چیز آنها را در زیست دانشگاهی خود تجربه کرده باشد.

به همین دلیل، دانشگاه فرهنگیان فقط محل آموزش حرفه معلمی نیست؛ محل شکل‌گیری هویت حرفه‌ای معلم نیز هست. هویت معلمی در کلاس‌های نظری ساخته نمی‌شود؛ در تجربه مسئولیت، در ارتباط با مسائل واقعی مدرسه، در کار جمعی و در مواجهه با مسئله شکل می‌گیرد. دانشجومعلمی که همه دوران تحصیل خود را در جایگاه دریافت‌کننده محتوا سپری کرده باشد، به دشواری می‌تواند در آینده معلمی کنشگر و اثرگذار باشد.

در این میان، کارورزی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. کارورزی نباید صرفاً فرصتی برای حضور در مدرسه باشد؛ بلکه باید میدان واقعی تجربه، مشاهده، تحلیل و یادگیری حرفه معلمی باشد. هرچه پیوند دانشگاه و مدرسه عمیق‌تر باشد، فاصله میان آموخته‌های دانشگاهی و واقعیت‌های تربیتی نیز کمتر خواهد شد.

اما شاید مهم‌ترین نیاز مدرسه امروز، چیزی فراتر از مهارت‌های حرفه‌ای باشد: توانایی ساختن افق. نسل جدید بیش از هر زمان دیگری با روایت‌های متعارض از آینده مواجه است. در چنین فضایی، معلم فقط انتقال‌دهنده دانش نیست؛ او می‌تواند به دانش‌آموز کمک کند آینده را ممکن ببیند و نقش خود را در ساختن آن پیدا کند. امید در تعلیم و تربیت یک شعار نیست؛ بخشی از فرآیند توانمندسازی دانش‌آموز برای مواجهه با آینده است.

از همین منظر، یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های پیش روی تربیت معلم، پرورش افرادی است که علاوه بر دانش و مهارت، از ظرفیت اثرگذاری فرهنگی نیز برخوردار باشند. مدرسه برای اداره کلاس به معلم نیاز دارد، اما برای ساختن فرهنگ مدرسه به معلمانی نیاز دارد که بتوانند جریان‌ساز باشند؛ افرادی که در موقعیت‌های دشوار، گفت‌وگو را جایگزین انفعال کنند، مشارکت را بر انزوا ترجیح دهند و امکان تغییر را به دیگران یادآوری کنند.

شاید مهم‌ترین مسئله دانشگاه فرهنگیان در دهه آینده کمبود معلم نباشد؛ کمبود معلمانی باشد که بتوانند در مدرسه نقش رهبر فرهنگی ایفا کنند. رهبر فرهنگی لزوماً مدیر مدرسه نیست؛ معلمی است که فراتر از کلاس درس، بر فضای مدرسه، بر روابط انسانی و بر امید به آینده اثر می‌گذارد. از این منظر، ارزیابی موفقیت دانشگاه فرهنگیان نیز نیازمند بازنگری است. نباید تنها پرسید چند دانشجومعلم تربیت شده‌اند یا چند برنامه فرهنگی برگزار شده است. پرسش اساسی این است که آیا خروجی دانشگاه، معلمانی هستند که بتوانند در مدرسه اثر بگذارند، فرهنگ بسازند و در شکل‌گیری نسل آینده نقش‌آفرین باشند؟

در نهایت، مسئله آینده تربیت معلم را می‌توان در یک پرسش خلاصه کرد: آیا دانشگاه فرهنگیان صرفاً معلمانی برای اداره مدرسه امروز تربیت می‌کند، یا معلمانی برای ساختن مدرسه فردا؟ پاسخ به این پرسش، تنها مسیر دانشگاه فرهنگیان را تعیین نمی‌کند؛ بلکه بخشی از آینده نظام تعلیم و تربیت کشور را نیز رقم خواهد زد. دانشگاه فرهنگیان زمانی به معنای واقعی کلمه آینده آموزش‌وپرورش را می‌سازد که فقط معلمِ کلاس تربیت نکند؛ بلکه معلمانی تربیت کند که بتوانند فرهنگ مدرسه را بسازند.

مهدیار قادسی، مسئول دبیرخانه مرجعیت معاونت هماهنگ کننده و طرح و برنامه‌ریزی بسیج دانشگاه فرهنگیان کشور