سوزن‌دوزی خاش؛ میراثی از تار و پود فرهنگ بلوچ تا بازارهای ملی و جهانی

به گزارش خبرگزاری بسیج از زاهدان، سوزن‌دوزی سیستان و بلوچستان تنها یک هنر تزئینی نیست؛ بلکه بازتابی از هویت، فرهنگ، باورها و پیشینه تاریخی مردم این منطقه است؛ هنری که با نقش‌های هندسی، رنگ‌های متنوع و دوخت‌های ظریف، نسل به نسل در میان زنان بلوچ منتقل شده است.

در شهرستان خاش، این هنر همچنان جایگاه ویژه‌ای در میان خانواده‌ها دارد و بسیاری از بانوان، مهارت سوزن‌دوزی را از مادران و مادربزرگ‌های خود فرا گرفته‌اند. دست‌ساز بودن این آثار، مهم‌ترین وجه تمایز آن با محصولات صنعتی است و هر قطعه حاصل ساعت‌ها دقت، مهارت و تجربه هنرمند است.

ملک‌مسعود ریگی، رئیس اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خاش، گفت: سالانه حدود یک‌هزار نفر در رشته‌های مختلف صنایع‌دستی شهرستان آموزش می‌بینند و گواهینامه مهارت دریافت می‌کنند.

وی افزود: تاکنون بیش از ۱۰ هزار نفر در خاش آموزش‌های صنایع‌دستی را فرا گرفته‌اند که بخش قابل‌توجهی از آموزش‌دیدگان را بانوان تشکیل می‌دهند.

ریگی ادامه داد: سوزن‌دوزی از مهم‌ترین و شاخص‌ترین رشته‌های صنایع‌دستی خاش است و علاوه بر ارزش فرهنگی، ظرفیت تبدیل شدن به یک فعالیت اقتصادی و درآمدزا برای خانواده‌ها را دارد.

وی با اشاره به اینکه آمار آموزش‌دیدگان به معنای وجود ۱۰ هزار صنعتگر فعال نیست، بیان کرد: این آمار نشان‌دهنده افرادی است که طی سال‌های مختلف آموزش‌های صنایع‌دستی را فرا گرفته‌اند و این جامعه آموزش‌دیده، در صورت دسترسی بهتر به بازار، تسهیلات، طراحی و فروش، می‌تواند بخشی از ظرفیت اقتصاد فرهنگی شهرستان را فعال کند.

از لباس بلوچ تا محصولات کاربردی

سوزن‌دوزی خاش امروز تنها در پوشاک سنتی بلوچ کاربرد ندارد و نقش‌های این هنر در محصولاتی مانند کیف، شال، وسایل تزئینی و دیگر محصولات کاربردی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ ظرفیتی که می‌تواند مسیر ورود این هنر به بازارهای جدید را هموار کند.

با این حال، توسعه اقتصادی این هنر تنها به افزایش تولید وابسته نیست؛ بلکه ایجاد زنجیره‌ای از آموزش، تولید، بازاریابی و فروش می‌تواند زمینه تبدیل مهارت هنرمندان به درآمد پایدار را فراهم کند.

برگزاری بازارچه‌های صنایع‌دستی، حضور هنرمندان در نمایشگاه‌های استانی و ملی، عرضه مستقیم محصولات و استفاده از ظرفیت فروش اینترنتی از جمله اقداماتی است که می‌تواند فاصله میان تولیدکننده و مصرف‌کننده را کاهش دهد.

چهار مهر اصالت ملی برای هنرمندان خاش

رئیس اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خاش همچنین از دریافت مهر اصالت ملی توسط چهار هنرمند صنایع‌دستی شهرستان خبر داد؛ موفقیتی که نشان‌دهنده ظرفیت بخشی از تولیدات هنرمندان خاش برای حضور در بازارهای ملی است.

در سطح بین‌المللی نیز نام زرخاتون عظیمی، هنرمند سوزن‌دوز ایرندگانی خاش، با هنر سوزن‌دوزی بلوچ پیوند خورده است. آثار این هنرمند موفق به دریافت مهر اصالت یونسکو شده و فعالیت‌های او در معرفی سوزن‌دوزی بلوچ در سطحی فراتر از منطقه نقش داشته است.

ایرندگان نیز از خاستگاه‌های مهم سوزن‌دوزی در منطقه خاش به شمار می‌رود؛ جایی که استادان این هنر طی نسل‌های مختلف، شیوه‌های دوخت و نقوش سنتی را حفظ و به نسل‌های بعد منتقل کرده‌اند.

«پرکار» از جمله شیوه‌های شناخته‌شده سوزن‌دوزی در این منطقه است و هنرمندان ایرندگان در حفظ و انتقال این میراث هنری نقش داشته‌اند.

سوزن‌دوزی بلوچ در گستره وسیعی از سیستان و بلوچستان رواج دارد و در مناطق خاش و گشت نیز شیوه‌های خاصی از دوخت و نقش دیده می‌شود. این هنر در کنار سوزن‌دوزی، با رشته‌هایی همچون سکه‌دوزی، آینه‌دوزی، خامه‌دوزی و حصیربافی، بخشی از ظرفیت صنایع‌دستی منطقه را تشکیل می‌دهد.

امروز چالش اصلی، حفظ اصالت این میراث در کنار ایجاد ارزش اقتصادی برای آن است؛ به‌گونه‌ای که آموزش‌های گسترده به تولید، تولید به فروش و فروش به درآمد پایدار هنرمندان منجر شود. استفاده از طراحی نوین، بسته‌بندی مناسب، برندینگ، فروش اینترنتی و حضور در بازارهای ملی و بین‌المللی می‌تواند سوزن‌دوزی خاش را بیش از گذشته به یکی از پایه‌های اقتصاد فرهنگی منطقه تبدیل کند.