ایلام؛ تاریخی که از عمر آمریکا فراتر می‌رود

به گزارش خبرگزاری بسیج ایلام،در روزهایی که برخی مقام‌های آمریکایی با اظهارات مداخله‌جویانه و ضدایرانی خود درباره ایران و جایگاه آن سخن می‌گویند، نگاهی به پیشینه تاریخی استان ایلام، تصویری متفاوت از عمق تمدنی سرزمین ایران ارائه می‌دهد؛ استانی که شواهد باستان‌شناختی آن از سکونت انسان در هزاران سال پیش حکایت دارد و محوطه‌هایی مانند چغاگلان، علی‌کش و چغاسفید، روایتگر تاریخی هستند که هزاران سال پیش از شکل‌گیری ایالات متحده آمریکا آغاز شده است.

 در حالی که عمر ایالات متحده آمریکا به حدود ۲۵۰ سال می‌رسد، پیشینه برخی محوطه‌های باستانی استان ایلام، بر اساس اطلاعات تاریخی و باستان‌شناختی موجود، به حدود ۹ تا ۱۲ هزار سال پیش بازمی‌گردد؛ تفاوتی چشمگیر که بار دیگر اهمیت شناخت و معرفی میراث تمدنی ایران را یادآوری می‌کند.

 بررسی‌های ایلام بیدار از اطلاعات مربوط به میراث فرهنگی و صنایع‌دستی استان ایلام نشان می‌دهد این منطقه، علاوه بر برخورداری از طبیعت منحصربه‌فرد و موقعیت راهبردی در غرب کشور، گنجینه‌ای ارزشمند از آثار پیشاتاریخی، بناهای تاریخی، پل‌ها، قلعه‌ها، محوطه‌های باستانی و هنرهای بومی را در خود جای داده است؛ میراثی که می‌تواند بخشی از پاسخ به روایت‌هایی باشد که تاریخ و هویت ایران را نادیده می‌گیرند.

ایلام؛ سرزمینی با ریشه‌های چندین هزار ساله

 استان ایلام از جمله مناطقی است که آثار برجای‌مانده از دوره‌های مختلف تاریخی، از زندگی جوامع نخستین و شکل‌گیری اجتماعات انسانی تا دوره‌های تاریخی ایران، در آن قابل مشاهده است. اهمیت این استان تنها به بناهای شناخته‌شده تاریخی محدود نمی‌شود، بلکه محوطه‌های باستانی آن نیز اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه زندگی، معیشت، کشاورزی و تحولات اجتماعی انسان در گذشته در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند.

 بر اساس اطلاعات ارائه‌شده درباره محوطه‌های باستانی استان ایلام، قدمت چغاگلان به حدود ۱۱ هزار و ۸۰۰ سال، تپه علی‌کش به حدود ۹ هزار و ۵۰۰ سال، چغاسفید دهلران به حدود ۹ هزار سال و گوران هلیلان به حدود ۸ هزار و ۲۰۰ سال می‌رسد.

همچنین گورستان‌های هکلان و پرچینه در زرین‌آباد، با قدمتی در حدود ۶ هزار و ۵۰۰ سال، از دیگر شواهد تاریخی این استان به شمار می‌روند که می‌توانند در شناخت باورها، مناسبات اجتماعی و شیوه زندگی جوامع گذشته نقش داشته باشند.

 این اعداد تنها نشانه‌هایی از قدمت یک منطقه جغرافیایی نیستند؛ بلکه اهمیت ایلام را در مطالعه تاریخ سکونت انسان و تحولات تمدنی در فلات ایران برجسته می‌کنند. بررسی علمی این محوطه‌ها می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره چگونگی شکل‌گیری جوامع انسانی، شیوه‌های معیشت و تغییرات زندگی در طول هزاران سال فراهم کند.

 در واقع، ایلام را نمی‌توان صرفاً استانی مرزی در غرب ایران دانست؛ این سرزمین بخشی از حافظه تاریخی ایران است که لایه‌های مختلف تمدن را در دل خود حفظ کرده و ظرفیت آن را دارد که در معرفی پیشینه تاریخی کشور، نقشی پررنگ‌تر ایفا کند.

از چغاگلان تا علی‌کش؛ روایت زندگی در سپیده‌دم تاریخ

 محوطه‌های پیشاتاریخی استان ایلام از مهم‌ترین ظرفیت‌های این منطقه برای مطالعات باستان‌شناختی به شمار می‌روند. چغاگلان با قدمتی در حدود ۱۱ هزار و ۸۰۰ سال، علی‌کش با حدود ۹ هزار و ۵۰۰ سال و چغاسفید دهلران با نزدیک به ۹ هزار سال قدمت، نام‌هایی هستند که اهمیت تاریخی ایلام را فراتر از مرزهای جغرافیایی امروز آن نشان می‌دهند.

 اهمیت چنین محوطه‌هایی در این است که شناخت گذشته جوامع انسانی تنها از طریق بناهای تاریخی و آثار برجای‌مانده از پادشاهان امکان‌پذیر نیست؛ بقایای سکونتگاه‌ها و آثار زندگی روزمره نیز می‌توانند از تحولات مهمی مانند تغییر شیوه معیشت، گسترش کشاورزی و شکل‌گیری اجتماعات انسانی پرده بردارند.

 گوران هلیلان و دیگر محوطه‌های باستانی استان نیز بخشی از این مجموعه تاریخی هستند که بررسی و معرفی دقیق‌تر آن‌ها می‌تواند جایگاه ایلام را در مطالعات تاریخ باستان تقویت کند.

 از همین رو، معرفی این محوطه‌ها نباید به ذکر چند عدد درباره قدمت آن‌ها محدود شود. مستندسازی علمی، حفاظت از عرصه و حریم آثار، توسعه پژوهش‌های باستان‌شناسی و فراهم کردن امکان بازدید مسئولانه گردشگران، از جمله اقداماتی است که می‌تواند این میراث ارزشمند را به فرصتی برای توسعه فرهنگی و اقتصادی استان تبدیل کند.

یادگارهای ساسانی؛ از قلعه‌های استوار تا پل‌های تاریخی

 در کنار محوطه‌های پیشاتاریخی، آثار دوره ساسانی و قرون نخستین اسلامی نیز بخش مهمی از هویت تاریخی ایلام را شکل می‌دهند. بناهایی که در فاصله حدود هزار تا هزار و ۸۰۰ سال قدمت دارند، بخشی از تاریخ معماری، نظام دفاعی، ارتباطات و زندگی اجتماعی در این منطقه را بازتاب می‌دهند.

 پشت قلعه آبدانان یکی از این آثار تاریخی است که در فاصله حدود پنج کیلومتری جنوب شهرستان آبدانان و در شمال‌غربی روستای پشت‌قلعه قرار دارد. این دژ بر فراز تپه‌ای بلند ساخته شده و رودخانه دویرج از پای آن می‌گذرد.

 مصالح به‌کاررفته در ساخت این اثر شامل قلوه‌سنگ‌های رودخانه‌ای و گچ نیم‌کوب است. وجود خندق در اطراف قلعه نیز از ویژگی‌های دفاعی آن به شمار می‌رود؛ خندقی که در بخشی از آن، رودخانه دویرج به‌عنوان یک مانع طبیعی نقش ایفا می‌کند. موقعیت جغرافیایی و ساختار معماری این بنا، اهمیت آن را در مطالعه شیوه‌های دفاعی و استقرارهای تاریخی منطقه نشان می‌دهد.

 قلعه هزاردر در شرق شهرستان دره‌شهر نیز از دیگر آثار منتسب به دوره ساسانی است. طاق‌های هلالی‌شکل، سنگ‌های تراشیده و قلوه‌سنگ‌های به‌کاررفته در ساخت بنا، در کنار ملات گچ پخته، از ویژگی‌های معماری آن محسوب می‌شوند. با توجه به ساختار این مجموعه، احتمال داده می‌شود که بنا کارکردی نظامی داشته و به‌عنوان قلعه یا پادگان مورد استفاده قرار گرفته باشد.

 محوطه باستانی قلعه سام در شهرستان شیروان‌چرداول و نزدیکی روستای چم‌بور، از دیگر آثار تاریخی استان است. این مجموعه از سه بخش مرتبط اما مستقل تشکیل شده و شکل‌گیری آن را به اواخر دوره اشکانی و اوایل دوره ساسانی نسبت می‌دهند؛ دوره‌ای که تحولات سیاسی و نظامی مهمی در تاریخ ایران رخ داده است.

 مجموعه این آثار نشان می‌دهد که تاریخ ایلام تنها به دوران پیشاتاریخی محدود نیست، بلکه در دوره‌های بعد نیز این منطقه از نظر استقرارهای انسانی، موقعیت دفاعی و ارتباطات منطقه‌ای اهمیت داشته است.

پل گاومیشان و شهر تاریخی سیمره؛ شکوه معماری و شهرسازی

 پل گاومیشان از دیگر آثار ارزشمند تاریخی استان ایلام است که بر روی رودخانه سیمره در شهرستان دره‌شهر قرار دارد. این پل از آثار دوره ساسانی به شمار می‌رود و موقعیت راهبردی آن سبب شده است که در دوره‌های بعد نیز مورد استفاده قرار گیرد و بخش‌هایی از آن مرمت و بازسازی شود.

 پل‌های تاریخی در گذشته نقشی فراتر از عبور و مرور داشتند؛ آن‌ها مسیرهای ارتباطی میان سکونتگاه‌ها را برقرار می‌کردند، رفت‌وآمد بازرگانان و مسافران را تسهیل می‌ساختند و در ارتباطات اقتصادی و اجتماعی مناطق مختلف سهم مهمی داشتند. پل گاومیشان نیز با قرار گرفتن بر رودخانه سیمره، نمونه‌ای از اهمیت زیرساخت‌های ارتباطی در تاریخ این منطقه است.

 در کنار این پل، شهر تاریخی سیمره از برجسته‌ترین محوطه‌های تاریخی ایلام به شمار می‌رود. این شهر با گستره‌ای در حدود ۲۰۰ هکتار، یکی از مهم‌ترین شهرهای دوره ساسانی در منطقه محسوب می‌شود و بقایای آن اطلاعات ارزشمندی درباره شهرسازی، معماری و سازمان اجتماعی جوامع گذشته در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.

 وجود چنین مجموعه‌ای از آثار تاریخی در محدوده استان ایلام، ظرفیتی مهم برای توسعه گردشگری فرهنگی و معرفی میراث تاریخی ایران است؛ ظرفیتی که در صورت برنامه‌ریزی اصولی، می‌تواند به افزایش ماندگاری گردشگران، رونق کسب‌وکارهای محلی و ایجاد فرصت‌های شغلی کمک کند.

سنگ‌نوشته گل‌گل؛ روایتی 3هزارساله بر دل کوه

 سنگ‌نوشته آشوری گل‌گل ملکشاهی، یکی دیگر از آثار شاخص تاریخی استان ایلام است که در نزدیکی روستای گل‌گل و در فاصله حدود ۲۵ کیلومتری شهر ایلام، بر دیواره کوه حک شده است.

 این سنگ‌نوشته به دوره آشوربانیپال، پادشاه آشور، نسبت داده می‌شود و حدود 3 هزار سال قدمت تاریخی دارد. بر سطح آن، نقش پیکره یک سرباز آشوری با کلاه‌خود دیده می‌شود و ماه و ستاره نیز در بالای سر این نقش قرار گرفته‌اند. در دست پیکره، سلاحی دیده می‌شود و در بخش زیرین اثر، عباراتی با خط میخی حک شده است.

 سنگ‌نوشته گل‌گل از این جهت اهمیت دارد که بخشی از تاریخ روابط و تحولات سیاسی منطقه را در دوره باستان بازتاب می‌دهد. این اثر همچنین نشان می‌دهد که سرزمین ایلام در گذر تاریخ، محل حضور و تعامل قدرت‌های منطقه‌ای بوده و موقعیت جغرافیایی آن در تحولات تاریخی غرب ایران نقش داشته است.

 حفاظت از چنین آثاری، علاوه بر صیانت از یک میراث ارزشمند، امکان مطالعه و بازخوانی بخش‌هایی از تاریخ منطقه را برای نسل‌های آینده فراهم می‌کند.

سروهای کهن؛ میراث زنده در کنار آثار باستانی

 میراث تاریخی ایلام تنها در محوطه‌های باستانی، قلعه‌ها و سنگ‌نوشته‌ها خلاصه نمی‌شود. درختان کهن این استان نیز بخشی از هویت طبیعی و تاریخی آن هستند.

 بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، قدمت برخی درختان سرو استان به حدود 3 هزار و ۸۰۰ سال می‌رسد. این درختان، افزون بر ارزش زیست‌محیطی، نشانه‌ای از پیوند دیرینه انسان و طبیعت در این منطقه به شمار می‌روند.

 درختان کهنسال می‌توانند روایتگر تغییرات اقلیمی، تحولات پوشش گیاهی و استمرار حیات در یک زیست‌بوم باشند. حفاظت از آن‌ها نیز همانند صیانت از آثار تاریخی، نیازمند برنامه‌ریزی، مراقبت مستمر و جلوگیری از تخریب محیط طبیعی است.

 هم‌نشینی آثار تاریخی و طبیعت کهن در ایلام، فرصتی فراهم کرده است تا گردشگری فرهنگی و طبیعی در این استان به‌صورت مکمل توسعه یابد و تصویری جامع‌تر از ظرفیت‌های آن ارائه شود.

فرش و گلیم نقش‌برجسته؛ تداوم هنر در زندگی مردم

 در کنار میراث باستانی، صنایع‌دستی ایلام نیز بخشی از هویت فرهنگی این استان را تشکیل می‌دهد. فرش دست‌باف ایلام، بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، بیش از ۵۰۰ سال قدمت دارد و حاصل تجربه، ذوق و مهارت نسل‌هایی از هنرمندان بومی است.

 گلیم نقش‌برجسته نیز از هنرهای شاخص و شناخته‌شده ایلام به شمار می‌رود که قدمت شکل‌گیری آن در قالب این شیوه هنری به حدود ۳۰ سال می‌رسد. این هنر با تلفیق ظرفیت‌های گلیم‌بافی و ایجاد نقوش برجسته، توانسته است جایگاه ویژه‌ای در میان صنایع‌دستی استان پیدا کند.

 یکی از ویژگی‌های مهم گلیم نقش‌برجسته، اتکای آن به مهارت انسانی، ظرافت اجرا و اصالت هنری است؛ ویژگی‌هایی که سبب شده است تولید صنعتی و ماشینی، دست‌کم در بازآفرینی کامل این هنر اصیل، به‌سادگی جایگزین توانایی هنرمندان بومی نشود.

 با این حال، تداوم این هنرها نیازمند حمایت از تولیدکنندگان، آموزش نسل جوان، بازاریابی مؤثر، توسعه فروش اینترنتی و معرفی محصولات ایلام در بازارهای ملی و بین‌المللی است. میراث فرهنگی زمانی به سرمایه‌ای ماندگار برای جامعه تبدیل می‌شود که علاوه بر حفاظت، امکان کسب درآمد و استمرار فعالیت هنرمندان را نیز فراهم کند.

تاریخ ایلام؛ ظرفیتی فراتر از یک روایت تبلیغاتی

 مقایسه قدمت برخی محوطه‌های باستانی ایلام با عمر حدود ۲۵۰ ساله ایالات متحده آمریکا، نشان دهنده تمدن تاریخی ایران اسلامی و استان ایلام است که مردمش همواره پای آرمان‌های کشور خود ایستاده‌اند در حالی که آمریکا با عمر کوتاه خود به خود اجازه چنین اظهارنظرهایی می‌دهد.

 البته ارزش این میراث تنها در قدیمی‌تر بودن آن از تاریخ شکل‌گیری کشورهای معاصر خلاصه نمی‌شود؛ اهمیت اصلی در شناخت علمی گذشته، حفاظت از شواهد تاریخی و انتقال این سرمایه فرهنگی به نسل‌های آینده است که عمر کوتاه آمریکا و مسئولان کوتاه‌فکرش نمی توانند چنین چیزی را درک کند.

 استان ایلام با برخورداری از محوطه‌های پیشاتاریخی، آثار دوره‌های اشکانی و ساسانی، سنگ‌نوشته‌های باستانی، شهرهای تاریخی، درختان کهنسال و هنرهای اصیل بومی، ظرفیت آن را دارد که در معرفی تاریخ و تمدن ایران سهمی پررنگ‌تر ایفا کند.

 ایلام برای اثبات اهمیت تاریخی خود نیازی به اغراق ندارد؛ محوطه‌های باستانی، بناهای تاریخی و هنرهای بومی این استان، هر یک بخشی از روایتی طولانی از زندگی انسان در این سرزمین را بازگو می‌کنند. روایتی که شناخت و معرفی دقیق آن، نه‌تنها پاسخ مناسبی به روایت‌های نادرست درباره ایران است، بلکه مسئولیتی فرهنگی برای حفاظت از میراثی به شمار می‌رود که متعلق به همه ایرانیان و نسل‌های آینده است.

منبع حبر: ایلام بیدار