آیین‌های سنتی استان مرکزی؛ از بیل‌گردانی نیم‌ور تا جشن تیرگان فراهان
به گزارش خبرگزاری بسیج استان مرکزی، استان مرکزی به‌واسطه پیشینه تاریخی و تنوع فرهنگی، میزبان آیین‌ها و سنت‌های محلی متعددی است که در طول نسل‌ها حفظ شده‌اند. این مراسم‌ها، از جشن‌های کشاورزی و آیین‌های زمستانی تا سنت‌های مذهبی و نوروزی، بازتابی از باورهای مردمی، ارتباط با طبیعت، اهمیت آب و کشاورزی و روحیه همبستگی اجتماعی در میان مردم این استان هستند.
یکی از شناخته‌شده‌ترین آیین‌های استان مرکزی، بیل‌گردانی نیم‌ور در شهرستان محلات است؛ مراسمی که با فرهنگ پهلوانی، کشاورزی و مدیریت آب پیوند دارد. در این آیین، پهلوانان با چرخاندن بیل‌های مخصوص، قدرت بدنی و مهارت خود را به نمایش می‌گذارند. این سنت در کنار جنبه ورزشی و نمایشی، یادآور تلاش کشاورزان برای لایروبی مسیرهای انتقال آب و آماده‌سازی زمین‌های کشاورزی است. بیل‌گردانی نیم‌ور در سال ۱۳۸۹ در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسیده و امروزه به‌عنوان یکی از جلوه‌های شاخص میراث فرهنگی استان شناخته می‌شود.
در روستای خورهه شهرستان محلات نیز آیین آهوآهو از سنت‌های قدیمی ماه مبارک رمضان به شمار می‌رود که در شب پانزدهم این ماه، هم‌زمان با میلاد امام حسن مجتبی(ع)، برگزار می‌شود. در این مراسم، کودکان و نوجوانان پس از تاریک‌شدن هوا، گروه‌هایی تشکیل می‌دهند و با رفتن به در خانه‌های اهالی، اشعار محلی می‌خوانند و عبارت «آهوآهو» را تکرار می‌کنند. خانواده‌ها نیز معمولاً با شیرینی، آجیل و تنقلات از آنان پذیرایی می‌کنند. این رسم علاوه بر ایجاد شور و نشاط، فرصتی برای دیدار همسایه‌ها و انتقال فرهنگ شفاهی به نسل‌های بعدی است.
جشن تیرگان فراهان از دیگر آیین‌های کهن مرتبط با فرهنگ ایرانی است که با آب، طبیعت، کشاورزی و آرزوی بارش باران پیوند دارد. در روایت‌های مربوط به این جشن، آب‌پاشان، گردهمایی مردم، بازی‌های محلی و رسم‌هایی مانند فال کوزه و بستن دست‌بند «تیر و باد» دیده می‌شود. این آیین نمادی از اهمیت آب در زندگی کشاورزان، شکرگزاری برای نعمت‌های الهی و امید به رونق زمین‌های کشاورزی است و فرصتی برای زنده نگه‌داشتن سنت‌های گذشتگان و تقویت پیوندهای اجتماعی فراهم می‌کند.
در برخی مناطق استان مرکزی، کوسه ناقالدی یا کوسه ناقالی نیز به‌عنوان آیینی زمستانی شناخته می‌شود. این مراسم در گذشته با عبور از سرمای زمستان و امید به نزدیک‌شدن بهار ارتباط داشت. در روایت‌های محلی، گروهی از افراد با پوشیدن لباس‌های ویژه، اجرای نمایش، آوازخوانی و پایکوبی به میان مردم می‌رفتند. شخصیت‌هایی مانند کوسه و تگه نیز در برخی شکل‌های این آیین حضور داشتند. تفاوت در اشعار، پوشش و شیوه اجرا در مناطق مختلف، نشان‌دهنده تنوع فرهنگی این سنت بوده است؛ آیینی که با آرزوی فراوانی محصولات کشاورزی، افزایش برکت و زاد و ولد دام‌ها ارتباط داشت.
در کنار این مراسم‌ها، سیزده‌بدر در شهرستان خنداب نیز بخشی از سنت‌های نوروزی مردم منطقه است. در روز سیزدهم فروردین، خانواده‌ها با حضور در طبیعت و گذراندن وقت در کنار اقوام و دوستان، نوروز را با شادی و دورهمی ادامه می‌دهند. مناطق سرسبز و حاشیه رودخانه‌ها از فضاهای مورد توجه مردم برای سپری‌کردن این روز هستند و گردهمایی خانوادگی، صرف غذا در طبیعت و بازی‌های محلی از جلوه‌های این سنت به شمار می‌روند.
همچنین آیین چمچه‌گلین از سنت‌های مرتبط با طلب باران در برخی مناطق روستایی استان مرکزی، به‌ویژه بخش‌هایی از منطقه سربند، به شمار می‌رود. در روایت‌های محلی، این مراسم با ساخت عروسکی نمادین، گرداندن آن در میان مردم و خواندن اشعار و آوازهای ویژه همراه بوده است. چمچه‌گلین بازتابی از وابستگی زندگی روستایی به بارندگی و اهمیت آب برای کشاورزی است؛ هرچند جزئیات اجرای آن ممکن است در مناطق مختلف تفاوت داشته باشد.
مجموع این آیین‌ها نشان می‌دهد که سنت‌های بومی استان مرکزی تنها مراسمی برای شادی و گردهمایی نیستند، بلکه بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی مردم را تشکیل می‌دهند. ثبت روایت‌های شفاهی، مستندسازی شیوه اجرای مراسم و آشناکردن نسل جوان با این میراث ارزشمند می‌تواند در حفظ و معرفی فرهنگ بومی استان مرکزی نقش مؤثری داشته باشد.
انتهای خبر/
یادداشت | فرشاد عالی
۵۲ مدال؛ وقتی سرمایه انسانی از سرمایه مالی جلو می‌زند
یادداشت / حسین زارع
شکست حصر آبادان؛ از حماسه مقاومت تا نصرت در برابر محاصره‌های نوین
یادداشت| روایتی از حماسه جهادی بسیجیان در جنگ‌های ۱۲ روزه و رمضان
