«جان‌فدا» از همبستگی ملی تا آزمون ماندگاری سرمایه اجتماعی

قزوین_ به گزارش بسیج، پویش «جان‌فدا» را نمی‌توان صرفاً در چارچوب یک حرکت مقطعی یا واکنشی عاطفی به تحولات اخیر تحلیل کرد. این پویش از منظر جامعه‌شناختی، حامل پرسش‌های مهمی درباره هویت ملی، ظرفیت همبستگی اجتماعی، نقش دانشگاه و نخبگان در هدایت کنش‌های جمعی و نسبت میان مشارکت داوطلبانه مردم و مسئولیت نهادهای رسمی است. دکتر حمیدرضا مشهدی، نخبه دانشگاهی و تحلیلگر مسائل سیاسی و بین‌الملل، در گفت‌وگویی تفصیلی با بسیج، با تشریح ابعاد مختلف این پدیده معتقد است آنچه به این حرکت اجتماعی معنا بخشیده، پیوند عمیق وطن‌دوستی، حافظه جمعی و تعلقات فرهنگی است؛ ظرفیتی که به باور او، حفظ و استمرار آن بیش از هر چیز به صیانت از ماهیت مردمی و داوطلبانه پویش وابسته است.

وطن، هویتی فراگیرتر از تفاوت‌های سیاسی و اجتماعی

دکتر حمیدرضا مشهدی در تبیین چرایی شکل‌گیری همبستگی عمومی حول محور دفاع از وطن، نقطه عزیمت تحلیل خود را مفهوم «هویت اجتماعی» قرار می‌دهد. از نگاه او، افراد در طول زندگی به واسطه تعلقات مختلفی همچون قومیت، زبان، جغرافیا، فرهنگ و گرایش‌های سیاسی، هویت‌های متعددی را تجربه می‌کنند اما هویت ملی و تعلق به وطن، سطحی فراگیرتر از این تعلقات است که می‌تواند مجموعه‌ای از تفاوت‌ها را زیر چتر مشترک خود قرار دهد.

وی برای توضیح این مسئله، از خانواده به‌عنوان یک الگوی قابل فهم یاد می‌کند. اعضای یک خانواده ممکن است در شرایط عادی روابط، علایق و حتی اختلافات متفاوتی داشته باشند، اما هنگامی که خانواده با تهدیدی بیرونی مواجه می‌شود، بسیاری از این تفاوت‌ها در برابر احساس تعلق مشترک رنگ می‌بازند و اعضا در قالب یک مجموعه واحد قرار می‌گیرند.

وطن نیز چنین کارکردی در مقیاس ملی دارد. در این سطح، تعلق به ایران می‌تواند فراتر از تفاوت‌های قومی، زبانی، مذهبی و سیاسی، زمینه‌ساز شکل‌گیری یک هویت مشترک شود.

مشهدی در ادامه، ریشه‌های این تعلق را تنها به احساسات مقطعی محدود نمی‌داند و معتقد است امنیت بنیادی، خاطرات مشترک تاریخی، تجربه‌های جمعی از حوادث و دشواری‌ها، اسطوره‌ها و نمادهای ملی و آنچه در جامعه‌شناسی از آن به‌عنوان حافظه جمعی یاد می‌شود، در شکل‌گیری این پیوند نقش دارند.

بر این اساس، پویش جان‌فدا را می‌توان از منظر این دیدگاه، عرصه‌ای برای بروز و ظهور دوباره هویت ملی دانست. هویتی که در شرایط عادی ممکن است در میان تعلقات متنوع اجتماعی کمتر به چشم بیاید، اما در مواجهه با تهدیدهای مشترک، برجسته‌تر می‌شود.

دانشگاه، حلقه اتصال احساسات اجتماعی به کنش مسئولانه

یکی از مهم‌ترین محورهای این گفت‌وگو، نقش دانشگاه و نخبگان در استمرار و جهت‌دهی به ظرفیت اجتماعی شکل‌گرفته در پویش جان‌فداست. مشهدی، دانشگاه را مرکز تولید اندیشه و فکر جامعه و مردم را بدنه فعال و اجتماعی آن توصیف می‌کند و معتقد است پیوند میان این دو می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری اتفاقات مؤثر و ماندگار شود.

در شرایطی که جامعه با یک حادثه بزرگ و برانگیختگی عاطفی مواجه می‌شود، احساسات عمومی می‌توانند به انرژی گسترده‌ای تبدیل شوند که در صورت نداشتن مسیر مشخص، امکان فرسایش یا انحراف آن وجود دارد. این وضعیت به سیلابی پرانرژی شبیه است که اگر مسیر مناسبی برای حرکت آن تعریف نشود، لزوماً به نتیجه مطلوب نمی‌رسد.

در این چارچوب، وظیفه دانشگاهیان صرفاً همراهی نمادین با حرکت‌های اجتماعی نیست؛ بلکه آنان باید با استفاده از دانش جامعه‌شناختی، روان‌شناختی و تخصصی، زمینه تبدیل احساسات عمومی به کنش مسئولانه و سازمان‌یافته را فراهم کنند.

این تحلیلگر، ایجاد شبکه‌های تخصصی و بین‌رشته‌ای را یکی از مسیرهای تحقق این هدف می‌داند. به‌گونه‌ای که ظرفیت دانشجویان و استادان رشته‌های پزشکی و پیراپزشکی در حوزه خدمات سلامت، متخصصان فنی در فعالیت‌های عمرانی و زیرساختی و دانش‌آموختگان علوم انسانی در حوزه مشاوره و خدمات اجتماعی به کار گرفته شود.

وی همچنین با اشاره به مفهوم «یادگیری مبتنی بر خدمت» یا Service Learning، بر ضرورت پیوند میان آموزش دانشگاهی و خدمت به جامعه تأکید می‌کند و معتقد است تجربه فعالیت‌های جهادی در کشور می‌تواند بستری برای توسعه این الگو باشد.

سرمایه اجتماعی، مهم‌ترین دستاورد و در عین حال مهم‌ترین مسئولیت

مشهدی به مفهوم سرمایه اجتماعی می‌پردازد و معتقد است یکی از ظرفیت‌های قابل توجه پویش جان‌فدا، امکان تبدیل همدلی و عواطف عمومی به مشارکت اجتماعی پایدار است. حضور مستمر گروه‌هایی از مردم در شرایط دشوار و در مناسبت‌ها و مقاطع مختلف، نشان‌دهنده ظرفیتی است که می‌توان آن را فراتر از یک واکنش کوتاه‌مدت تحلیل کرد. با این حال، مسئله اصلی صرفاً شکل‌گیری این سرمایه نیست، بلکه چگونگی حفظ و تقویت آن است.

این سرمایه اجتماعی در برابر برخی رفتارهای نادرست آسیب‌پذیر است، به‌ویژه زمانی که حرکت‌های مردمی به عرصه رقابت‌های جناحی تبدیل شوند یا گروه‌های سیاسی و افراد مختلف بخواهند حضور عمومی را به نام خود مصادره کنند.

مشهدی معتقد است اختلافات سیاسی و فکری در جامعه لزوماً به معنای گسست ملی نیست و پویش‌هایی از این جنس می‌توانند زمینه هم‌حضوری افرادی با دیدگاه‌های متفاوت را فراهم کنند. از همین رو، پرهیز از جناحی‌سازی پویش ضروری است و ادبیات تفرقه‌انگیز، رفتارهای هنجارشکنانه و سخنرانی‌هایی که بخشی از جامعه را از فضای مشترک دور می‌کند، می‌تواند به همان ظرفیتی آسیب بزند که شکل‌گیری آن به همبستگی گروه‌های مختلف وابسته بوده است.

فراگیری اجتماعی یک پویش تنها به تعداد مشارکت‌کنندگان آن وابسته نیست بلکه میزان توانایی آن در حفظ امکان حضور و احساس تعلق برای گروه‌های متنوع اجتماعی نیز اهمیت دارد.

جان‌فدا، پیام وحدت در داخل و بازتابی از هویت اجتماعی در خارج

در سطح بین‌المللی نیز پویش جان‌فدا می‌تواند حامل پیامی درباره ظرفیت‌های فرهنگی و اجتماعی جامعه ایران باشد. به‌ویژه از این جهت که مشارکت در آن، به یک قشر، طبقه، قومیت یا گروه مذهبی خاص محدود نمانده است.

او حضور استادان دانشگاه، کارگران، پزشکان، روحانیون، اصناف و گروه‌های مختلف قومی و مذهبی را از ویژگی‌های قابل توجه این حرکت می‌داند و معتقد است این تنوع، ریشه‌های اجتماعی و فرهنگی پویش را نمایان می‌کند. یکی از پیام‌های مهم این پدیده برای مخاطبان خارجی، ضرورت بازنگری در برداشت‌های ساده‌انگارانه از رفتار جامعه ایران است، زیرا تحلیل جامعه‌ای با تنوع فرهنگی و اجتماعی گسترده، صرفاً از طریق شاخص‌های اقتصادی یا اختلافات سیاسی، نمی‌تواند تمام ظرفیت‌های هویتی آن را توضیح دهد.

وی همچنین معتقد است حضور داوطلبانه مردم در شرایط دشوار، نوعی از مقاومت اجتماعی را به نمایش می‌گذارد که محدود به عرصه نظامی نیست و در رفتار روزمره، حفظ روحیه جمعی و استمرار زندگی اجتماعی نیز نمود پیدا می‌کند.

استقلال پویش

یکی از ویژگی‌های اصلی جان‌فدا، استقلال، سیال بودن و دوری آن از سازوکارهای دستوری و اداری است. ویژگی‌ای که در شکل‌گیری و گسترش مشارکت داوطلبانه نقش داشته است. بر همین اساس اگر یک حرکت اجتماعی با هدف رهایی از محدودیت‌های اداری و مبتنی بر انگیزه‌های درونی شکل گرفته باشد، انتقال آن به همان ساختارهای بوروکراتیک ممکن است ماهیت اولیه آن را تغییر دهد. ارزش چنین الگوهایی در انگیزه مشارکت‌کنندگان، احساس مسئولیت، اعتماد متقابل و توانایی جامعه برای سازمان‌دهی فعالیت‌های جمعی نیز نهفته است. البته این دیدگاه به معنای نفی نقش نهادهای رسمی نیست.

پویش جان‌فدا برای حفظ ماهیت فراگیر خود به نوعی خودمراقبتی اجتماعی نیاز دارد. خودمراقبتی‌ای که مانع تبدیل اختلاف‌نظرها به تقابل‌های فرسایشی و مانع مصادره حرکت جمعی توسط جریان‌های محدود شود.

هم‌عهدی، تفاوت مشارکت قلبی با حضور دستوری

مشهدی در ادامه با اشاره به مفهوم «هم‌عهدی» می‌گوید: تفاوت اساسی میان یک حرکت داوطلبانه و یک فعالیت سازمانی اجباری، در انگیزه درونی مشارکت‌کنندگان است. حضور مردم در چنین پویشی زمانی معنا و ارزش اجتماعی پیدا می‌کند که مبتنی بر انتخاب، احساس تعلق و تعهد قلبی باشد. او با اشاره به تنوع گروه‌های اجتماعی حاضر در این حرکت، معتقد است یکی از ویژگی‌های قابل توجه جان‌فدا، امکان مشارکت افراد با پیشینه‌ها و نگرش‌های مختلف در یک چارچوب مشترک است. «هم‌عهدی» به معنای حضور فیزیکی در یک مکان نیست، بلکه نوعی احساس مسئولیت متقابل و پیوند درونی میان افراد و جامعه را بازتاب می‌دهد.

عاشورا، ریشه فرهنگی استمرار مشارکت جمعی

مشهدی در توضیح ریشه‌های عمیق‌تر این نوع مشارکت، به فرهنگ عاشورا و سنت‌های مذهبی جامعه ایران بازمی‌گردد. او معتقد است مفاهیمی همچون ایثار، فداکاری، وفاداری، مسئولیت‌پذیری و نترسیدن از دشواری‌ها، در حافظه فرهنگی و مذهبی جامعه ایران جایگاهی دیرینه دارند و نمی‌توان نقش این پیشینه را در تحلیل رفتارهای جمعی نادیده گرفت. آیین‌های عاشورایی و تجربه‌های مستمر مشارکت مذهبی، بستری برای انتقال ارزش‌های جمعی از نسلی به نسل دیگر فراهم کرده‌اند. ارزش‌هایی که در شرایط خاص اجتماعی می‌توانند در قالب رفتارهای جدید و کنش‌های عمومی ظهور پیدا کنند.

او با اشاره به سخن مشهور امام خمینی(ره) درباره نقش محرم و صفر در زنده نگه داشتن اسلام، معتقد است برای فهم بخشی از رفتارهای امروز جامعه ایران باید به ریشه‌های فرهنگی و تاریخی آن توجه کرد. لذا پویش جان‌فدا، را می‌توان در امتداد مجموعه‌ای از تعلقات تاریخی، ملی و مذهبی جامعه ایران مورد بررسی قرار داد.

چگونه یک سرمایه اجتماعی ماندگار بسازیم؟

اهمیت پویش جان‌فدا را نمی‌توان صرفاً با تعداد ثبت‌نام‌کنندگان، میزان حضور در تجمعات یا گستردگی فعالیت‌های مقطعی سنجید. مسئله اصلی، ظرفیت این حرکت برای تبدیل احساس تعلق به مسئولیت اجتماعی، پیوند میان دانشگاه و جامعه، حفظ همبستگی در عین پذیرش تفاوت‌ها و ایجاد تعادلی پایدار میان مشارکت مردم و مسئولیت نهادهای رسمی است.

با این حال، ماندگاری چنین ظرفیتی به عوامل متعددی وابسته است: حفظ ماهیت داوطلبانه، پرهیز از جناحی‌سازی، جلوگیری از بوروکراتیزه شدن، صیانت از اعتماد عمومی و فراهم کردن امکان مشارکت تخصصی و اثربخش گروه‌های مختلف جامعه.

گزارش: سهیلا عظیمی 

انتهای پیام/۱۰۱۰