نگاهی به سیره اقتصادی امام علی علیه السلام

اقتصاد یکی از مباحث مهم دین مقدس اسلام است و مهم‌ترین منبع مباحث اقتصاد اسلامی را می‌توان سیره اقتصادی امام علی (ع) دانست.

به گزارش خبرگزاری بسیج از اردبیل، اقتصاد یکی از مباحث مهم دین مقدس اسلام است و مهم‌ترین منبع مباحث اقتصاد اسلامی را می‌توان سیره اقتصادی امام علی (ع) دانست. در این حیطه، نهج البلاغه اثر جاویدان امام علی (ع)، به جا مانده که در آن عدالت اجتماعی به صورت یک فلسفه و یا نظریه اجتماعی، سیاسی و اقتصادی مورد توجه قرار گرفته است. در این مختصر نگاهی به دیدگاه امام علی (ع) درباره معنی و مفهوم اقتصاد اسلامی در یک حکومت اسلامی مورد مطالعه قرار می‌گیرد تا سیمایی از رفتارهای آن حضرت به خصوص اکنون که خبرهای ناشایستی از اقتصاد و حقوق های نجومی می شنویم ، ترسیم گردد. شکی نیست که یکی از مظاهر توسعه یافتگی برخورداری عامه مردم از رفاه نسبی اقتصادی بوده و تحقق چنین امری از دیدگاه اسلام در احقاق حقوق مشروع هر فرد در جامعه توسط حاکمان عادل، متقی و ساده زیست میسر می‌باشد و این‌‌ همان اصولی است که امام علی (ع) بدان توجه و تاکید داشته است. سیره اقتصادی امام علی (ع) را می‌توان در دو مرحله سیره امام در امور اقتصادی جامعه و سیره امام در رفتارهای اقتصادی شخصی، تقسیم و بررسی کرد

سیره امام در امور اقتصادی جامعه

ایشان زمانی که به اصرار و درخواست مکرر مردم خلافت را پذیرفتند، مردم از نظر اقتصادی به دو دسته فقیر و ثروتمند تقسیم می‌شدند. اغلب ثروت در اختیار گروه اندکی از افراد جامعه بود، اما هنگامی که حضرت به حکومت رسید، وضعیت اقتصادی جامعه، به ویژه توزیع امکانات بسیار نامناسب بود و ایشان در دوران حکومت خود که بسیار کوتاه و آن‌ هم همراه با درگیری‌ها و جنگ‌های فراوان داخلی بود، با این حال امیرمؤمنان (ع) برای بهبود وضعیت معیشتی و اقتصادی مردم، همّت فراوانی گماشت، که ثمره آن ارتقای چشمگیر سطح زندگی مردم کوفه ـ مرکز حکومت حضرت علی (ع) ـ بود؛ به گونه‌ای که خود حضرت (ع) وضعیت کوفه را چنین توصیف می‌کرد: مَا أَصْبَحَ بِالْکوفَة أَحَدٌ إِلَّا نَاعِماً إِنَّ أَدْنَاهُمْ مَنْزِلَةً لَیأْکُل الْبُرَّ وَ یجْلِس فِی الظِّلِّ وَ یشرب مِنْ مَاءِ الْفُرَاتِ. (علامه مجلسى، بحار الانوار، ج ۴، ص ۳۲۷). بر این اساس فقیر‌ترین مردم کوفه از حداقل‌ها برخوردار بودند. صاحب منزل و سر پناه بوده و آب گوارا می‌نوشیدند و اغلب از وضعیت اجتماعی مناسبی برخوردار بودند. ایجاد چنین وضعیت اقتصادی در مدت کوتاه، با وضعیت بحرانی و بدون برنامه امکان پذیر نیست بلکه برنامه و سیاست اقتصادی کارآمدی را می‌طلبد.

ایشان توزیع را به صورت مساوی انجام داد، از ذخیره سازی بیت المال و از تاخیر در توزیع آن خودداری کرد. توجه به این قبیل سیاست‌ها بیانگر عدالت اجتماعی ایشان و بهبود وضعیت اقتصادی جامعه شد و مردم کوفه و سایر شهرهای اسلامی از امکانات اولیه زندگی بهره‌مند شدند.

امیر المومنین (ع) در خطبه شقشقیه به نقش رهبران جامعه در ایجاد یا برطرف کردن چنین شرایطی اشاره می‌کند، عثمان و خویشاوندانش را مسئول وضعیت نابسامانی جامعه معرفی می‌کند و معتقد است با دست اندازی به بیت المال، جامعه را دچار چنین وضعیتی کرده است. در مورد مال و ثروت عثمان و خویشاوندانش بسیاری از منابع تاریخی ثروت هنگفتی نوشته‌اند. در چنین شرایطی روشن است که وقتی قدرت سیاسی و نظامی در اختیار برخی افراد حریص و پلید توزیع شود، فاصله بین فقیر و ثروتمند بیشتر می‌شود و عدالت پیامبر از زمان پیامبر پا فرا‌تر نمی‌گذارد. در کنار این مناسبات، امیرالمومنین (ع) را می‌بینیم که او هم می‌توانست بهترین امکانات را در اختیار خود بگیرد، اما سطح زندگی خود را در حد فقیر‌ترین مردم نگاه داشت. لباس حضرت علی (ع) گاهی با پوست و گاهی با لیف خرما وصله می‌شد. کفش‌های او از لیف خرما بود، لباس کرباس بلند می‌پوشید و وقتی می‌دید آستین آن بلند است با شمشیر کوتاهش می‌کرد، وقتی نان را با خورشت می‌خورد، خورشت او سرکه یا نمک بود.

عدالت راز بقای دولت امیرالمومنین علی (ع)

مساوات و برادری در سایه سیاست‌های اشتباه خلفای قبلی رخت بربسته بود و معیارهای جاهلی جایگزین شده بود و شکاف عمیقی بین فقیر و غنی ایجاد شده بود. در منابع بسیاری از شیعه و سنی در مورد تقسیم بیت المال از امام علی(ع) روایت شده که امام در توزیع بیت امال تبعیض قائل نمی‌شد؛ حتی بین عرب اصیل و عجم. ایشان بیت المال را ذخیره سازی نمی‌کرد و همانگونه که پیامبر اموال بیت المال را توزیع و سرمایه گذاری می‌کرد، ایشان نیز همانگونه رفتار می‌کرد به کار و تولید اهمیت بسیار می‌داد.

سخن را کوتاه کنیم که نقل روایات و سیره امیرالمومنین علی (ع) بسیار است و نوشتن آن در این نوشته از توان خارج، روایات و نقل‌های تاریخی بسیاری از تاریخ نویسان سنی و شیعه به روشنی آشکار می‌سازد که امام اموال و املاک زیادی داشتند و تا پایان عمر پر برکتشان در حفظ آن‌ها کوشا بودند، زیرا وقف نامه‌ها در سالهای آخر عمر پر برکتشان نوشته شده است. (کلینی، ه‌مان: ۷/۵۱-۴۹؛ ابوحنیفه النعمان، ۱۳۸۵) امام به کار و تولید اهمیت فراوانی می‌داد، روی آلاک خود کار می‌کرد و آنان را آباد می‌کرد و از این رو بردگان بسیاری داشت که آنان را بعد از تربیت هرگاه که به نفع آنان تمام می‌شد، آزاد می‌کرد.