آیت الله صدر و برپایی مجالس علمی

به گزارش خبرگزاری بسیج از قم، دهه سوم اردیبهشت ماه، یادآور همین ایام در سال 1300 هجری شمسی است؛ زمانی که در بیت مرجع عالیقدر، آیت الله سید صدرالدین صدر در مشهد، نوزادی به دنیا آمد که نامش را سید رضا گذاشتند، نوزادی که بعدها به یکی از بزرگترین عالمان و مدرّسان حوزه علمیه قم تبدیل شد.

درباره آیت الله سید رضا صدر بسیار گفته و شنیده شده است اما به نظر می‌رسد که می‌توان حیات پُربار علمی و عملی وی را در سرفصل‌هایی کمتر گفته و شنیده شده خلاصه کرد:

1. سابقه فعالیت مطبوعاتی و قلم زدن در نشریات

آیت الله سید رضا صدر از معدود دانشمندانی است که از سن 20 سالگی یعنی از حدود سال 1320 هجری شمسی، در مطبوعات و نشریات هم قلم می‌زد و این در حالی بود که نوشتن در مطبوعات در آن روزگاران، برای طلاب حوزه‌های علمیه، امری پیش پا افتاده تلقی می‌شد و کمتر طلبه‌ای بود که به برقراری ارتباط با مخاطبان از طریق روزنامه‌ها و رسانه‌ها بیندیشد.

شاید همین ویژگی این عالم زمانه سبب شد تا وی به نویسنده‌ای چیره دست تبدیل شود، نویسنده‌ای که حتی نقدهای ادبی می‌نوشت و البته شعر هم می‌سرود.

او نوشتن را ادامه داد و علاوه بر تألیفات مهم فقهی و فلسفی، به نیاز روز مخاطبان هم توجه می‌کرد و بدون هیچگونه احساس کسر شأن، در آن راه قدم بر می‌داشت.

یکی از این مجال‌ها، تدوین کتابی با عنوان "زیارتنامه مستند حضرت امام رضا (ع)" است.

خود آن عالم فرزانه درباره این تألیف و جمع آوری خود و در دست نوشته‌های آن روزگاران، چنین نوشته است:

"هنگامی که به مشهد مقدس مشرف و از آستان بوسی امام هشتم (ع) سعادتمند بودم، زیارتنامه‌‌ای در دست زوّار می‌دیدم که از مدارک معتبر نقل نشده بود؛ از خدای بزرگ خواستم که کتابی مستند برای حضرتش بنویسم و به زوّار وجود مقدسش تقدیم دارم تا از روی آن، زیارت بخوانند. 

اگر این آرزو محقق شود؛ برای خود سعادتی می‌دانم.

امید است که زوّار محترم هم پدرم را از دعای خیر فراموش نکنند."

در نهایت این کتاب آماده شد و آیت الله صدر در آن، علاوه بر بیان تاریخچه‌ای از بارگاه نورانی حضرت ثامن الحجج، علی بن موسی الرضا (ع)، ثواب زیارت آن امام همام را به تفصیل بیان کرد و اهمیت آن را شرح داد.

او همچنین در یکی از بخش‌های مقدماتی کتاب و با اشاره به روایتی از امام رضا که فرمودند:

بد‌ترین خلق خدا مرا با زهر می‌‌کشد و سپس مرا در خانه‌ ای تنگ و در دیار غربت مدفون می‌سازد.

با پیوند زدن روایت مذکور به زمانه‌‌ای که این کتاب در آن نوشته شده، به بیان نارضایتی خود از وضع حرم و بارگاه امام رضا (ع) می‌پردازد و می‌نویسد:

امید است که روزی برسد این خانه تنگ، وسعت یابد.

اینچنین بود که این کتاب با بیان مستندات موجود در کتاب‌های روایی شیعه تدوین شد تا عملا پاسخی به وضع آن روزگار و رواج برخی زیارتنامه‌های غیر مستند باشد.

جالب این است که آیت الله صدر در این کتاب – که در سال 1339 شمسی و بیش از نیم قرن پیش نوشته شده است - به شیوه رفتاری زائران در داخل حرم مطهر و آسیب شناسی برخی از این رفتارها هم اشاره می‌کند و نکاتی را بیان می‌دارد که بسیاری از آنها، برای امروزه هم قابل استفاده است:

"در آستان قدس باید به بسیار مودب بودن، همیشه به ضریح مقدس توجه داشتن، از گفت‌وگو با دیگران خودداری کردن، با خضوع و خشوع ایستادن، با تواضع و فروتنی نشستن، به دیوار تکیه ندادن، سر را به زیر انداختن، از توجه بیجا خودداری کردن، جا را برای زوّار تنگ نکردن، زیارتنامه را بسیار آهسته خواندن و با آواز نخواندن و فریاد نکشیدن - و اگر برای دیگری زیارت خوانده می‌شود، صدا را به اندازه‌‌ای بلند کردن که فقط او بشنود و بس - و مزاحمت برای زوّار فراهم نکردن توجه شود.

اگر با حضرتش سخنی گفته شود و یا از وجود مقدسش حاجتی خواسته شود، باید با ادب سخن گفته شود و مقام معظمش با جلال و عظمت مورد خطاب قرار گیرد و پس از انجام زیارت به زودی از حرم بیرون آمد.

زوّار عزیز باید بدانند که گردیدن دور ضریح از آداب زیارت نیست ... ."

در حقیقت نوشته شدن این اثر توسط یک مدرّس عالی حوزه‌های علمیه نشان می‌دهد که نویسندگان ما باید در همه وقت، وظیفه روز  خود را بشناسند و هیچ وظیفه ای را کسر شأن و جایگاه خود ندانند.

لازم به ذکر است که در این کتاب، متن زیارت جامعه کبیره هم به عنوان یکی از متون زیارتی معتبر نوشته شد تا زوّار بدانند که با متن این زیارت بسیار مهم، می‌توان همه امامان معصوم (ع) را زیارت کرد. همچنین دعای بعد از زیارت و شرح نماز زیارت هم آورده شده است و از آنجا که مستحب است تا در دو رکعت نماز زیارت امام رضا (ع)، سوره‌های یاسین و الرحمان خوانده شود؛ متن این دو سوره هم در کتاب جای داده شد تا اسباب راحتی زائران فراهم شده باشد.

2 . تداوم تدریس عرفان و فلسفه و راه اندازی درس هفتگی اخلاق

آیت الله سید رضا صدر در ایام تبعید استاد بزرگوارش، حضرت امام خمینی، توصیه ایشان را مبنی بر ضرورت تداوم تدریس فلسفه در حوزه علمیه قم پاس داشت و تدریس فلسفه و عرفان را در غیاب استادش استمرار بخشید.

این در حالی بود که در آن روزگاران، حوزه بیشتر در فقه و اصول خلاصه بود و حتی تدریس فلسفه و عرفان، مذموم شناخته می‌شد.

آیت الله صدر همچنین در ادامه زندگی پُربار خود، بنای درس اخلاق هفتگی را هم در منزل پدر مرحومش استوار کرد؛ درسی هفتگی که شب‌های پنجشنبه تشکیل می‌شد؛ مورد استقبال طلاب قرار گرفت و 20 سال تداوم یافت.

معظم له همچنین در آن سال‌ها و دو ساعت مانده به غروب هر روز، مجلس علمی در منزل پدری تشکیل می‌داد که بزرگانی مانند آیات سید موسی شبیری زنجانی مرحوم سید مهدی روحانی و مرحوم میرزا علی احمدی میانجی در آن شرکت می‌کردند و البته طلاب عادی هم این اجازه را داشتند که ضمن حضور آزاد در آن، پرسش‌های خود را مطرح کنند و پاسخ بگیرند.

همین درس‌ها و مجالس علمی بود که در نهایت بزرگان دیروز و امروز حوزه‌های علمیه مانند آیات سید مصطفی خمینی، امام موسی صدر، مهدی شب زنده دار، سید عبدالعزیز طباطبایی، علی اکبر مسعودی خمینی، صادق احسان بخش، علی دوانی، فضل الله محلاتی و سید عبدالکریم‌هاشمی نژاد را پرورش داد و تربیت کرد.

3. تأکید به اقامه همیشگی جماعت و ارتباط مستمر با مردم

آیت الله سید رضا صدر با همه مشغله‌های علمی خود، همواره بر اقامه جماعت تأکید داشت که مسجد کوچک رو به روی درب پاساژ موسی بن جعفر (ع) در سه راه بازار قم – که بعدها بزرگانی مانند آیت الله میرزا علی احمدی میانجی هم در آن اقامه نماز کردند - ، مسجد صحن موزه آستان مقدس فاطمی (س) و همچنین یکی از شبستان‌های مسجد امام حسن عسکری (ع) قم، از جمله مکان‌هایی است که وی در آنها اقامه جماعت کرده است تا ارتباط با عموم مردم و مومنین همواره محفوظ بماند.

اینچنین است که نام و یاد آیت الله سید رضا صدر همواره در میان بزرگان حوزه علمیه قم به نیکی برده شده و می‌شود و مرام علمی و عملی وی، همچنان درس آموز است.