معیارهای انتخاب همسر در کلام ائمه اطهار علیهمالسلام
به گزارش سرویس بسیج جامعه زنان کشور خبرگزاری بسیج، اهمیت ازدواج و انتخاب همسر به حدی است که رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم میفرمایند: «سه چیز است كه در آن شوخی نیست: طلاق، نكاح و آزاد كردن بنده» (1). باید گفت زندگی درست و اسلامی، بر مبنای انتخاب درست و اسلامی شکل میگیرد، اینکه چطور باید انتخاب کرد تا به نتیجه رسید، اینکه چه ملاکهایی را باید درنظر داشت که درست انتخاب کرد، اینکه اساس زندگی را چگونه باید شکل داد، نکاتی است که میتوان از میان روایات بیانشده از ائمه علیهمالسلام دید و دریافت. از این رو، بررسیای داشتیم بر ملاکهای انتخاب همسر با توجه به روایات اسلامی و دستورات و آموزههای دین.
الف- ایمان
یکی از اولین و مهمترین ملاکها در انتخاب همسر که سایر ملاکها را تحتالشعاع خود قرار میدهد و بر همه آنها اولی است، ایمان است. بر همین اساس است که خداوند در آیه 221 سوره بقره میفرماید: «ولا تنکحوا المشرکات حتی یومن ولامه مؤمنه خیر من مشرکه ولو اعجبتکم و لا تنکحو المشرکین حتی یومنوا و لعبد مؤمن خیر من مشرک ولو اعجبکم اولئک یدعون الی النار واللّه یدعو الی الجنه» با زنان مشرک تا زمانی که ایمان نیاوردهاند ازدواج نکنید، اگرچه به خاطر مال یا جمال و مقام (موقعیت)، شما را به شگفتی آورند و زنان خود را به ازدواج مردان مشرک و بتپرست تا ایمان نیاوردهاند در نیاورید اگرچه (مال و زیبایی و موقعیت) آنان شما را به شگفتی آورد. (زیرا) آنها شما را به سوی آتش دعوت میکنند و خداوند شما را دعوت به بهشت و آمرزش میکند.
ایمان در دو محور قابل طرح است:
دینداری
دینداری فرد بسیار مورد سفارش قرار گرفته است؛ چه در زن و چه در مرد. در روایتی آمده که امام حسن علیهالسلام خطاب به مردى که با ایشان درباره ازدواج دختر خود مشورت کرد، فرمودند: «او را به مردى باتقوا شوهر ده؛ زیرا اگر دختر تو را دوست داشته باشد، گرامیاش میدارد و اگر دوستش نداشته باشد، به او ستم نمیکند» (2).
در روایت دیگری از پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم آمده است: «اذا جائکم من ترضون خلقه و دینه فزوجوه الا تفعلوه تکن فتنه فی الارض و فساد کبیر» (3) وقتی کسی که به خواستگاری میآید و اخلاق و دینش مایه رضایت است، به او زن دهید که اگر چنین نکنید، فتنه و فساد زمین را پر خواهد کرد.
از طرف دیگر در روایات به مردان نیز توصیههایی از باب توجه به دین در زنان شده است؛ رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم به فردی که از ایشان مشورت میخواهد، تأکید میفرمایند: «انكح و عليك بذات الدين تربت يداك» (4)؛ با زن ديندار ازدواج كن تا خدا به زندگي تو بركت دهد.
پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم حتی از بیتوجهی به این ملاک برحذر داشته و میفرمایند: «اذا جاءكم من ترضون خلقه و دينه فزوّجوه و ان لا تفعلوا تكن فتنة في الارض و فساد كبير» (5)؛ با كسي كه اخلاق و دينش مورد پسند باشد ازدواج كنيد و اگر چنين نكنيد، فتنه و فساد بزرگي در زمين بهوجود خواهد آمد.
علاوه بر این توصیهها در روایاتی دیگر بر مقایسه و اعتبارسنجی ملاکها نیز اشاره شده و پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم میفرمایند: «هرکس با زنی برای مالش ازدواج کند خدا او را به همین امر واگذار مینماید و هرکس که برای جمالش ازدواج کند به چیزی میرسد که از آن کراهت دارد و هرکسی که برای دینداری ازدواج کند، خداوند هر سه را برایش جمع میکند» (6).
ایشان در روایتی مشابه میفرمایند: «مَنْ تَزَوَّجَ امرَأةً لا يتَزَوَّجُها إلّا لِجَمالِها لَمْ يَرَ فيها ما يُحِبُّ، و مَن تَزَوَّجَها لِمالِها لا يتَزَوَّجُها إلا لَهُ وَکَلَهُ اللهُ إلَيهِ، فعلَيکُم بِذاتِ الدُِّينِ» (7)؛ کسي که براي زيبايي زني با او ازدواج کند، آنچه دوست دارد را نخواهد ديد و کسي که براي مال زن با او ازدواج کند، خدا او را به همان مال ميسپارد، بر شما باد به زنان و دختران متدين.
امام صادق علیهالسلام نیز بیانی با همین مضمون دارند که فرمودند: «إذا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْمَراَةَ لِجَمالِها أو مالِها وُکِلَ إلي ذَلِکَ وَ إذا تَزَوَّجَها لِدينها، رَزَقَهُ اللهُ الجَمالَ و المال» (8)؛ اگر کسي زني را به خاطر زيبايي و يا مال و ثروتش بگيرد، خداوند او را به همان واميگذارد. اما اگر براي دين (و ايمان) با او ازدواج كند، از جمال و مال نيز بهرهمند ميگردد.
رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم در سفارشی که میکنند بر نکته مهم در انتخاب توجه نشان دادهاند: «تُنکَحُ المَرأةُ لأربَعٍ: لِمالِها، وَ لِحَسَبِها، وَ لِجَمالِها،وَ لِدينِها؛ فَاظْفَرْ بِذاتِ الدِّين تَرِبَتْ يداکَ» (9)؛ با زن به خاطر چهار چیز ازدواج میشود: مال و ثروتش، زیبایی، دینداری و اصل و نسب خانوادهاش؛ و تو زن متدین بیاب.
عفاف
قرآن کریم بر طهارت و پاکی زن و مردی که با هم ازدواج میکنند تأکید ویژه دارد: «فانکحوا ما طاب لکم من النساء» (10)؛ با زنان پاک ازدواج کنید.
در آیات قرآن این وعده الهی به صراحت آمده است که: «الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَ الْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَ الطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَ الطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ» (11)؛ زنانِ پلید برای مردانِ پلید و مردانِ پلید برای زنان پلید هستند، زنان پاک نیز برای مردان پاک و مردان پاک برای زنان پاک هستند.
امام صادق علیهالسلام درباره پاکی زنان و اثر آن میفرمایند: «طوبی لمن کانت امه عفیفه» (12)؛ خوشا به حال کسی که مادرش پاکدامن باشد. حضرت محمد صلیاللهعلیهوآلهوسلم نیز در روایتی به ملاکهایی اشاره میکنند: «مَا اسْتَفَادَ امْرُؤٌ مُسْلِمٌ فَائِدَةً بَعْدَ الْإِسْلَامِ أَفْضَلَ مِنْ زَوْجَةٍ مُسْلِمَةٍ تَسُرُّهُ إِذَا نَظَرَ إِلَیْهَا وَ تُطِیعُهُ إِذَا أَمَرَهَا وَ تَحْفَظُهُ إِذَا غَابَ عَنْهَا فِی نَفْسِهَا وَ مَالِهِ» (13)؛ برای یک مرد پس از قبول اسلام هیچ سودی بهتر از همسری با یک زن مسلمان درستکار نیست؛ زنی که مرد را با دیدن خود شاد سازد، از دستورش اطاعت کند و در غیاب شوهر حافظ عفت خویش و اموال او باشد.
ب- اخلاق
دومین ملاک بعد از ایمان، حسن خلق است؛ اهمیت اخلاق نیکو بهقدری است که امام صادق علیهالسلام بر آن تأکید دارند: «انظُر اَينَ تَضَعُ نَفْسَکَ وَ مَن تُشْرِکُهُ في مالِکَ و تُطْلِعُهُ عَلي دينِکَ وَ سِرِّکَ وَ اَمانَتِکَ، فَاِن کُنتَ لابُدَّ فاعِلاً فَبِکْراً تُنْسَبُ الي الْخَير و الي حُسْنِ الخُلُق» (14)؛ بنگر جانت را کجا قرار ميدهي و چه کسي را در مال و داراييت شريک ميسازي و چه فردي را بر دين و راز و امانتت آگاه ميکني. اگر تصميم به ازدواج داري، زنی برگزين که به خير و نيکي و حسن خلق منسوب باشد.
در روایتی حسین بشار واسطی میگوید: به امام رضا علیهالسلام نوشتم، یکی از خویشاوندان از دخترم خواستگاری کرده است اما بداخلاق است امام فرمود: «اگر بداخلاق است، دخترت را به ازدواج او در نیاور» (15).
رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم نیز حسن خلق را از صفات نیک زنان برشمرده و فرمودند: «افضل نساء امتى اصبحهن وجهان و اقلهن مهرا» (16)؛ بهترین زنان امت من زنانى هستند که خوشروتر و مهریه ایشان کمتر باشد. امام صادق علیهالسلام نیز کلامی به همین مضمون دارند (17). ایشان در روایتی دیگر به نقل صفات زن مناسب پرداخته و میفرمایند: «بهترين زن آن است كه آسانگير و نرمخو باشد، ميلش به نزديكي فزون باشد، اگر شوهر بر او غضب كند به جلب رضايت او برآيد و در اين راه به جدّ بكوشد، اگر شوهرش از او غايب شود در حفظ آبرو و مالش بكوشد و از او غيبت نكند. چنين زني خدايي (الهی) است و آن كه خدايي باشد هرگز خوار نگردد»
اما صفات ناپسندی که پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم به آن اشاره کرده لجاجت است: «و شَرُّها اللَّجُوج» (18)؛ بدترين همسران، زنان لجبازند. امیرمؤمنان علیه السلام نیز فرمودند: «شَرُّ الزَّوجاتِ مَن لا تُؤاني» (19)؛ بدترين همسران زنان ناسازگارند.
در حدیثی دیگر مصعب زبيري از امام كاظم علیهالسلام روايت ميكند: «بهترين زن آن است كه به او مايل باشی و داراي عقل و ادب باشد. نيازي نباشد كه امر و نهياش كني، پس از آن زني كه بدان مايل باشي ولي ادب ندارد، پس بايد دائم امر و نهياش كني، پس از آن زني كه بدان مايل باشي ولي عقل و ادب هيچيك را ندارد، پس ناچاري با او صبر كني زيرا به او مايلي» (20).
اما تمام سفارشها برای انتخاب زنان نیست که درخصوص مردان نیز توصیههایی شده است. پيامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم میفرمایند: «خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لاَهْلِهِ وَاَنَا خَيْرُكُمْ لاَهْلى. ما اَكْرَمَ النِّساءَ اِلاّ كَريمٌ وَ لااَهانَهُنَّ اِلاّ لَئيمٌ» (21)؛ بهترين شما كسى است كه براى خانواده خود بهتر باشد و من از همه شما براى خانوادهام بهترم. زنان را گرامى نمیدارد، مگر انسان بزرگوار، و به آنان اهانت نمىكند، مگر شخص پَست و بىمقدار.
ج- خانواده
توجه به خانواده طرف مقابل نیز یکی دیگر از ملاکهای قابل توجه است. در کلام الهی نیز آمده است: «والبلد الطیب یخرج نباته باذن ربه والذی خبث لایخرج لا نکدا» (22)؛ سرزمین پاکیزه (و شیرین) گیاهش به فرمان پروردگار میروید، اما سرزمینهای بدطینت (و شورهزار) جز گیاه ناچیز و بیارزش از آن نمیروید. به همین خاطر است که پیامبر اسلام صلیاللهعلیهوآلهوسلم میفرمایند: «وانظر فی ای نصاب تضع ولدک فان العرق دساس» (23)؛ بنگر که فرزند و نسل خود را در چه ریشهای قرار میدهی زیرا رگ و ریشه در فرزند تأثیر پنهانی میگذارد. و یا در روایتی دیگر اینگونه به اثرگذاری وراثت اشاره میکنند: «تَخَيَّرُوا لِنُطَفِکُم؛ فإنَّ النِّساء يَلِدْنَ أشباهَ اِخوانِهِنَّ وَ أخواتِهِنَّ» (24)؛ برای نطفههای خود جایگاه مناسبی اختیار کنید؛ زیرا زنان، شبیه برادران و خواهران خودشان فرزند به دنیا میآورند.
به گزارش مهرخانه، رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم علاوه بر نقش وراثت، بر تربیت و محیط هم توجه کرده و میفرمایند: «إيّاکُم وَ خَضْراءَ الدِّمَن قيلَ و مَا خَضراءُ الدِّمَن؟ قالَ المَرْأةُ الحَسْناءُ في مَنبِتِ السُّوءِ» (25)؛ از گیاهان باطراوت که در زبالهدان میرویند اجتناب کنيد. سؤال شد: مرادتان از گیاه و سبزی که بر مزبله میروید، چيست؟ فرمودند: زن زیبایی که در خانواده پست و فرومایه پرورش مییابد.
د- کفویت
رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم در این زمینه سفارش میکنند: «اَنکِحوا الاَکفاءَ و انکَحوُا فيهم وَ اختارُوا لِنُطَفِکُم» (26)؛ به همگنان زن بدهيد و از همگنان همسر بگيريد و براي داشتن فرزند بهتر و صالح، انتخاب و گزينش کنيد. امام صادق علیهالسلام در تعریف کفویت میفرمایند: «العارفة لا توضع الا عند العارف» (27)؛ زن فهميده فرزانه، بايد در كنار مرد فهميده فرزانه قرار گيرد. همچنین ایشان در عبارت دیگری میفرماید: «الکفو ان یکون عفیفا و عنده یسار» (28)؛ شرط کفو بودن این است که عفیف باشد و بتواند مخارج اهلش را بپردازد.
هـ- سلامت
در منابع اسلامی در مورد سلامت، به عقل توجه ویژه شده است. امیرمؤمنان علی علیهالسلام میفرمایند: «ایاکم و تزویج الحمقاء فان صحبتها بلاء و ولدها ضیاع» (29)؛ با انسان احمق و نافهم ازدواج نکنید زیرا مصاحبت او گرفتاري است و فرزند حاصل از آن ازدواج، ضايع و تباه شده است. در روایتی از امام صادق علیهالسلام به نقل از رسول اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم آمده است: «از ازدواج با احمق بپرهیزید که همنشینی با او مایه اندوه و بلاست» (30).
و- ظاهر
در روایتی از رسول اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم نقل شده است: «لا يختارُ حُسنُ وَجهِ المَرأةِ علي حُسْنِ دِينِها» (31)؛ نباید حُسن صورت زن را بر حُسن دینداری او برگزید.
