یادداشت / محمد حسین اعظمی
اوامر عادلانه و اوامر محسنانه
پرسش : چرا اولیاء و ائمه هدی علیهم السلام برخی از اوامر قرآنی را عمل نمی کنند ؟
به صورت مکرر شنیده ایم که امام حسن علیه السلام چندین دفعه تمام زندگی خود را بخشیده اند و به همین دلیل به کریم اهل بیت علیهم السلام معروف شده اند در مورد دیگر امام علی علیه السلام سه شب متوالی افطاری خود را در راه خدا بخشیده اند و به همین دلیل آیه« و يُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرا-(8) سوره انسان -و اطعام می کنند با وجود نیازمندی به طعام مسکین و یتیم و اسیر را » در شان آنان نازل شده است که مرحوم علامه طباطبایی ره ذیل همین آیه در تفسیر المیزان می فرمایند منظور از (علی حبه ) دوست داشتن و احتیاج به طعام است چرا که قرآن می فرماید « لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ -﴿۹۲﴾ آل عمران - هرگز به نیکی دست نیابید مگر آنکه از آنچه دوست دارید [و عزیز میشمارید] ببخشید، و هر آنچه ببخشید خداوند از آن آگاه است » و آیه 8 سوره ی مبارکه انسان ویژگی ابرار را معرفی می کند .در مورد دیگری خداوند متعال در مقام تشویق انصار می فرماید آنها مال خود را به مهاجر می بخشیدند با وجود اینکه خودشان به آن نیازمند« وَ يُوْثِروُنَ عَليَ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَة - حشر(9)-ديگران را بر خود مقدم ميدارند هر چند خود فقير و نيازمند باشند » .
خلاصه کلام در این سه مثال این است که خداوند متعال بخشیدن در عین نیاز را مورد تشویق قرار می دهد . اما این آیات با آیات دیگری به ظاهر سازگاری ندارد مثلا در آیه 29 سوره مبارکه اسرا می فرماید :« وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا -اسراء﴿۲۹﴾ -و دستت را [از شدت بخل] بر گردنت مبند، و نیز بسیار گشادهاش مدار که ملامت زده و حسرت زده بنشینی » محسور به معنی برهنه شدن و نیازمند شدن است که حسرت دار شدن نتیجه ی آن است خداوند می فرماید چنان نبخش که خودت نیازمند دیگری شوی.سوال این است که اگر خداوند بخشیدن در عین نیازمندی را ستایش می کند چنانچه در مورد امام حسین علیه السلام داریم بذل مهجه فیک لیستنقذک عبادک من الجهاله خون قلب خود را هم بخشید تا بندگان را هدایت کند پس آیه 29 سوره مبارکه اسرا چرا امر می کند که در حدی نبخش که خودت نداشته باشی و چرا اولیاء الهی به این آیه عمل نمی کنند ؟
پاسخ این است که خداوند دو نوع امر دارد اوامر عادلانه و اوامر محسنانه . خداوند می فرماید «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإحْسَانِ ﴿۹۰﴾- به راستی خداوند به عدل و احسان فرمان میدهد » احسان یک مرتبه بالاتر از عدل است یعنی محسن ، عادل است اما یک امری بالاتر از آن را نیز دارد به همین دلیل می فرماید «للَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ -یونس27 برای نیکوکاران بهشت و [نعمتی] افزونتر هست» و همچنین می فرماید «سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ اعراف ﴿۱۶۱﴾ و پاداش نیکوکاران را خواهیم افزود » .خداوند می فرماید« لَيْسَ عَلَي الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَ آمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَ أَحْسَنُوا وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنينَ- 93 مائده- بر آنان که ایمان آوردند و نیکوکار شدند باکی نیست در آنچه از مأکولات خوردند، هر گاه تقوا پیشه گرفته و ایمان آرند و کارهای نیک کنند، باز پرهیزکار شوند و ایمان آورند، باز پرهیزکار و نیکوکار شوند؛ و خداوند محسنین را دوست میدارد.» ...تقوا چندین مرتبه تکرار می شود تا به آخرین مرحله ی تقوامی رسد که احسان است بنابراین خداوند می فرماید و الله یحب المحسنین و نمی فرماید یحب العادلین نه به این معنا که خداوند عادلان را دوست ندارد بلکه محسنین به خاطر ویژگی برتری که دارند بیشتر مورد محبت هستند.
بحث خانوادگی : در خانواده نیز خداوند می فرماید از نظر عدالت امور داخل خانه به عهده ی زن نیست و حتی می تواند در برابر شیری که فرزند خودش می دهد درخواست مزد کند اما این کار از روی احسان نیسن به همین دلیل حضرت زهرا سلام الله علیها و حضرت علی علیه السلام تقسیم کار کردند که امور خانه از جمله نان پختن و غذا پختن و نظافت خانه و نگهداری از کودکان و ...را حضرت زهرا سلام الله علیها انجام دهد و امور بیرون از خانه را حضرت علی علیه السلام انجام دهد .
نتیجه : علت اینکه ائمه هدی علیهم السلام آیه 29 سوره مبارکه اسرا را عمل نمی کنند این است که اگر عمل کنند عادل خواهند بود اما اگر گزینه بالاتر یعنی اوامر محسنانه را عمل کنند علاوه بر عدل ، احسان را نیز دارند پس در واقع به این آیه عمل میکنند و عدالت را اجرا می کنند . مانند اوامر مستحب و اوامر واجب که عمل به امر مستحبی ، مستحب است و عمل به امر واجب ، واجب است در عدالت هم عمل به اوامر عادلانه واجب است که اگر عمل نشود ظلم خواهد بود و عمل به اوامر محسنانه ، احسان است .در امر به معروف و نهی از منکر نیز باید به این موضوع توجه شود امر به معروف گاهی امر به عدل است گاهی امر به احسان است و گاهی امر استحبابی است و گاهی امر وجوبی است .
بخش دوم ان شاالله در خصوص بررسی عصیان حضرت آدم علیه و علی نبینا صلوه الله خواهد بود که آیا امر عادلانه را زیر پا گذاشت یا امر خداوند عادلانه بود نه محسنانه و حضرت آدم این مدل امر را اطاعت نکرد ....
محمد حسین اعظمی
به صورت مکرر شنیده ایم که امام حسن علیه السلام چندین دفعه تمام زندگی خود را بخشیده اند و به همین دلیل به کریم اهل بیت علیهم السلام معروف شده اند در مورد دیگر امام علی علیه السلام سه شب متوالی افطاری خود را در راه خدا بخشیده اند و به همین دلیل آیه« و يُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرا-(8) سوره انسان -و اطعام می کنند با وجود نیازمندی به طعام مسکین و یتیم و اسیر را » در شان آنان نازل شده است که مرحوم علامه طباطبایی ره ذیل همین آیه در تفسیر المیزان می فرمایند منظور از (علی حبه ) دوست داشتن و احتیاج به طعام است چرا که قرآن می فرماید « لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ -﴿۹۲﴾ آل عمران - هرگز به نیکی دست نیابید مگر آنکه از آنچه دوست دارید [و عزیز میشمارید] ببخشید، و هر آنچه ببخشید خداوند از آن آگاه است » و آیه 8 سوره ی مبارکه انسان ویژگی ابرار را معرفی می کند .در مورد دیگری خداوند متعال در مقام تشویق انصار می فرماید آنها مال خود را به مهاجر می بخشیدند با وجود اینکه خودشان به آن نیازمند« وَ يُوْثِروُنَ عَليَ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَة - حشر(9)-ديگران را بر خود مقدم ميدارند هر چند خود فقير و نيازمند باشند » .
خلاصه کلام در این سه مثال این است که خداوند متعال بخشیدن در عین نیاز را مورد تشویق قرار می دهد . اما این آیات با آیات دیگری به ظاهر سازگاری ندارد مثلا در آیه 29 سوره مبارکه اسرا می فرماید :« وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا -اسراء﴿۲۹﴾ -و دستت را [از شدت بخل] بر گردنت مبند، و نیز بسیار گشادهاش مدار که ملامت زده و حسرت زده بنشینی » محسور به معنی برهنه شدن و نیازمند شدن است که حسرت دار شدن نتیجه ی آن است خداوند می فرماید چنان نبخش که خودت نیازمند دیگری شوی.سوال این است که اگر خداوند بخشیدن در عین نیازمندی را ستایش می کند چنانچه در مورد امام حسین علیه السلام داریم بذل مهجه فیک لیستنقذک عبادک من الجهاله خون قلب خود را هم بخشید تا بندگان را هدایت کند پس آیه 29 سوره مبارکه اسرا چرا امر می کند که در حدی نبخش که خودت نداشته باشی و چرا اولیاء الهی به این آیه عمل نمی کنند ؟
پاسخ این است که خداوند دو نوع امر دارد اوامر عادلانه و اوامر محسنانه . خداوند می فرماید «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإحْسَانِ ﴿۹۰﴾- به راستی خداوند به عدل و احسان فرمان میدهد » احسان یک مرتبه بالاتر از عدل است یعنی محسن ، عادل است اما یک امری بالاتر از آن را نیز دارد به همین دلیل می فرماید «للَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ -یونس27 برای نیکوکاران بهشت و [نعمتی] افزونتر هست» و همچنین می فرماید «سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ اعراف ﴿۱۶۱﴾ و پاداش نیکوکاران را خواهیم افزود » .خداوند می فرماید« لَيْسَ عَلَي الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَ آمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَ أَحْسَنُوا وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنينَ- 93 مائده- بر آنان که ایمان آوردند و نیکوکار شدند باکی نیست در آنچه از مأکولات خوردند، هر گاه تقوا پیشه گرفته و ایمان آرند و کارهای نیک کنند، باز پرهیزکار شوند و ایمان آورند، باز پرهیزکار و نیکوکار شوند؛ و خداوند محسنین را دوست میدارد.» ...تقوا چندین مرتبه تکرار می شود تا به آخرین مرحله ی تقوامی رسد که احسان است بنابراین خداوند می فرماید و الله یحب المحسنین و نمی فرماید یحب العادلین نه به این معنا که خداوند عادلان را دوست ندارد بلکه محسنین به خاطر ویژگی برتری که دارند بیشتر مورد محبت هستند.
بحث خانوادگی : در خانواده نیز خداوند می فرماید از نظر عدالت امور داخل خانه به عهده ی زن نیست و حتی می تواند در برابر شیری که فرزند خودش می دهد درخواست مزد کند اما این کار از روی احسان نیسن به همین دلیل حضرت زهرا سلام الله علیها و حضرت علی علیه السلام تقسیم کار کردند که امور خانه از جمله نان پختن و غذا پختن و نظافت خانه و نگهداری از کودکان و ...را حضرت زهرا سلام الله علیها انجام دهد و امور بیرون از خانه را حضرت علی علیه السلام انجام دهد .
نتیجه : علت اینکه ائمه هدی علیهم السلام آیه 29 سوره مبارکه اسرا را عمل نمی کنند این است که اگر عمل کنند عادل خواهند بود اما اگر گزینه بالاتر یعنی اوامر محسنانه را عمل کنند علاوه بر عدل ، احسان را نیز دارند پس در واقع به این آیه عمل میکنند و عدالت را اجرا می کنند . مانند اوامر مستحب و اوامر واجب که عمل به امر مستحبی ، مستحب است و عمل به امر واجب ، واجب است در عدالت هم عمل به اوامر عادلانه واجب است که اگر عمل نشود ظلم خواهد بود و عمل به اوامر محسنانه ، احسان است .در امر به معروف و نهی از منکر نیز باید به این موضوع توجه شود امر به معروف گاهی امر به عدل است گاهی امر به احسان است و گاهی امر استحبابی است و گاهی امر وجوبی است .
بخش دوم ان شاالله در خصوص بررسی عصیان حضرت آدم علیه و علی نبینا صلوه الله خواهد بود که آیا امر عادلانه را زیر پا گذاشت یا امر خداوند عادلانه بود نه محسنانه و حضرت آدم این مدل امر را اطاعت نکرد ....
محمد حسین اعظمی
ارسال نظرات شما
