عرفه؛ نسخه‌ای روان‌شناختی برای بازسازی هویت و سلامت روان / دعای عرفه، منشور سلامت روان و درمانگریِ نوین

به گزارش خبرگزاری بسیج لرستان، روز عرفه در پهنه معرفت دینی، صرفاً یک مناسبت تقویمی نیست؛ بلکه مجالی برای بازنگری در عمیق‌ترین لایه‌های هویتی انسان است. در همین زمینه، دکتر مریم رهسپار، روان‌شناس و مدرس دانشگاه، در گفت‌وگو با خبرگزاری بسیج، در تحلیلی جامع به واکاوی ابعاد روان‌شناختی و خودآگاهی در این متون شریف پرداخته است. 

دکتر رهسپار با تاکید بر اینکه امام حسین (ع) در دعای عرفه دقیقاً مانند یک درمانگر مجرب، انسان را به روبرو شدن با حقایق سخت زندگی دعوت می‌کند، ابعاد روان‌شناختی پنج فراز کلیدی این مناجات را تشریح کرد: 

مواجهه با سایه های درونی و پذیرش خویشتن واقعی

فراز دعا: خدایا من را با حقایق خودم معرفی کن، نه آن‌گونه که خودم دوست دارم، بلکه آن‌گونه که هستم. 

این روان‌شناس با اشاره به نظریه کارل گوستاو یونگ پیرامون بخش پنهان روان انسان اظهار داشت: در روان‌شناسی یونگ، همه ما یک بخش پنهان به نام سایه داریم که شامل ترس‌ها، ضعف‌ها و عیب‌های ماست. بسیاری از اختلالات روانی ناشی از انکار، سرکوب یا فرار از این حقایق است.

وی افزود: امام (ع) در این فراز به ما می‌آموزد که واقعیت‌پذیری، اولین گام درمان است. وقتی ما سعی می‌کنیم خود را بهتر از آنچه هستیم جلوه دهیم، دچار ناسازگاری شناختی می‌شویم. عرفه به ما یادآوری می‌کند که سلامتی روح در پذیرش بی‌قید و شرطِ خویشتنِ واقعی نهفته است؛ حتی اگر آن خویشتن دارای نقص و ضعف باشد.

تمایزیافتگی خود و عبور از تاییدطلبی بیرونی

فراز دعا: خدایا! مرا در برابر دنیا و انسان‌ها مستقل قرار ده… طوری که اگر در این دنیا هیچ‌کس نبود، من همچنان موجود و پایدار باشم.

مدرس دانشگاه در تحلیل این فراز گفت: این بخش دقیقاً با تئوری تمایز خود در روان‌شناسی خانواده و سلامت روان همخوانی دارد. افرادی که از سلامت روان پایینی برخوردارند، هویت خود را به صورت ناایمن به تایید دیگران، موقعیت‌های کاری یا روابط اجتماعی گره می‌زنند و هرگونه تغییر در محیط بیرونی، موجب فروپاشی درونی آن‌ها می‌شود.

دکتر رهسپار تصریح کرد: سیدالشهدا (ع) از ما می‌خواهد هسته‌ی وجودی‌مان را مستقل کنیم؛ به این معنا که آرامش و ارزشمندی ما نباید به ثبات ناپایدار دنیا وابسته باشد. این رویکرد، عالی‌ترین سطح از خودپنداره مثبت است که ریشه‌ای الهی دارد و از نگاه گذرا و موقت مردم بی‌نیاز است.

پیشگیری از خودتخریبی و بحران معنا در زندگی

فراز دعا: خدایا! مرا از بیهودگی‌ها و ستم‌های ناشی از جهل به خود نجات ده. 

این مشاور حوزه سلامت روان با ارتباط دادن این فراز به بحث اضطراب وجودی و نظریه معنا درمانی ویکتور فرانکل توضیح داد: فرانکل معتقد است انسان زمانی که “معنا” را در زندگی از دست می‌دهد، دچار خلاء وجودی و افسردگی می‌شود. بسیاری از رنج‌های روزمره ما ناشی از ستم کردن به خود است؛ یعنی انجام رفتارهایی که با ارزش‌های اصیل و درونی‌مان همخوانی ندارد.

وی تاکید کرد: عرفه هشدار می‌دهد که جهل به خود، ریشه اصلی رفتارهای مخرب است. وقتی ندانیم چه می‌خواهیم و کیستیم، ناخودآگاه در مشاغل نامناسب یا روابط عاطفی سمی باقی می‌مانیم و به خود ستم می‌کنیم. دعا با تقویت خودآگاهی، مسیر خروج از این چرخه‌های آسیب‌رسان را هموار می‌کند. 

پروتکل شفقت به خود در برابر تازیانه‌های سرزنش

فراز دعا: خدایا! من را با گناهانم محکوم نکن، بلکه با رحمت خودت مرا بپذیر

دکتر رهسپار با اشاره به پژوهش‌های نوین روان‌شناسانی چون کریستین نف در حوزه شفقت‌ورزی به خود گفت: تحقیقات نشان می‌دهد “خودانتقادی شدید” دشمن شماره یک سلامت روان است. افرادی که مدام خود را سرزنش می‌کنند، انرژی ذهنی لازم برای حرکت و بهبود را از دست می‌دهند.

وی این فراز از دعا را یک پروتکل کامل برای شفقت به خود دانست و افزود: امام (ع) یادآوری می‌کند که انسان در عین داشتن ضعف‌ها و خطاها، همچنان شایسته مهربانی و پذیرش است. این باور اصیل، بار سنگین احساس گناه مخرب را سبک کرده و فضایی امن و بی‌اضطراب برای رشد فردی فراهم می‌سازد.

رهایی از دلبستگی‌های بیمارگونه و نیاز به کنترل

فراز دعا: خدایا مرا از دلبستگی‌های بیمارگونه به دنیا و انسان‌ها رها کن

مدرس دانشگاه در خصوص آخرین فراز تحلیلی خود گفت: در دیدگاه بالینی، دلبستگی‌های ناایمن و وسواس‌های فکری ریشه در دلبستگی به ایده‌آل‌های ذهنی و دست‌نیافتنی دارند. ما تصور می‌کنیم خوشبختی در گرو کنترل کامل شرایط است، اما این رویکرد همواره ما را با احساس ناکامی مواجه می‌کند.

وی ادامه داد: درس بزرگ عرفه، رهایی از نیاز به کنترل همه‌جانبه‌ی امور است. پذیرش این واقعیت که دنیا و انسان‌ها ماهیتی تغییرپذیر دارند، به انسان ثبات و انعطاف‌پذیری درونی می‌بخشد

پیشنهاد روان‌شناختی: تمرین هفتگی خودآگاهی

دکتر مریم رهسپار در پایان این تحلیل علمی و معرفتی، به تمامی مخاطبان پیشنهاد داد که دعای عرفه را فراتر از یک مناسبت سالانه مذهبی، به عنوان یک تمرین هفتگی برای خودآگاهی در سبک زندگی خود وارد کنند.

وی توصیه کرد که افراد هر هفته، دقایقی را به تامل درباره سه سوال کلیدی اختصاص دهند:

من کیستم؟چه چیزهایی مرا از آرامش درونی‌ام دور کرده است؟چگونه می‌توانم به جای جنگیدن با خود، با خود مهربان‌تر باشم؟

وی در نهایت خاطرنشان کرد: دعای عرفه نقشه‌ راهی بی بدیل برای تبدیل شدن انسان از یک موجود واکنشی به یک موجود آگاه است تا با تکیه بر قدرت درونی و یاری الهی، هویت واقعی خود را بازسازی هویت خویش را رقم‌خورده درونی و یاری الهی، هویت‌بخشی الهی، مسیر واقعی خود را بازیابی کند.

گفتگو: کبری دریکوند 

انتهای پیام /