کسانی که عاشق هم بودند، دشمن یکدیگر می‌شوند

به گزارش خبرگزاری بسیج از کرمان؛ آیات ۱۶۴ تا ۱۶۹ سوره بقره، مجموعه‌ای از نشانه‌های قدرت و تدبیر خداوند در جهان هستی را برمی‌شمارد و سپس به دو مانع مهم در مسیر شناخت حقیقت می‌پردازد، دلبستگی افراطی به غیر خدا و پیروی کورکورانه از سنت‌ها و باورهای نادرست گذشتگان.در تفسیر المیزان، علامه طباطبایی با پیوند دادن این موضوعات، انسان را به تأمل در آفرینش، اصلاح نوع نگاه به زندگی و رهایی از تقلیدهای بی‌پایه دعوت می‌کند.

آیه ۱۶۴ با این عبارت آغاز می‌شود «إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ» یعنی در آفرینش آسمان‌ها و زمین و آمدوشد شب و روز، نشانه‌هایی برای صاحبان خرد وجود دارد.قرآن در ادامه، چند نمونه از این نشانه‌ها را معرفی می‌کند، حرکت کشتی‌ها در دریا برای سودرسانی به انسان‌ها، بارش باران و زنده شدن زمین مرده، پراکنده شدن انواع جنبندگان در زمین، وزش بادها و حرکت ابرها میان آسمان و زمین.علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، این مجموعه را جلوه‌هایی از تدبیر پیوسته خداوند در عالم می‌داند. این پدیده‌ها اگرچه در ظاهر متفاوت‌اند، همگی از نظمی هماهنگ پیروی می‌کنند که زندگی انسان و دیگر موجودات به آن وابسته است.نکته مهم آن است که قرآن صرفاً به معرفی پدیده‌های طبیعی اکتفا نمی‌کند، بلکه انسان را به اندیشیدن درباره منشأ و ارتباط میان آنها فرا می‌خواند. از نگاه علامه، صاحبان خرد کسانی هستند که از مشاهده جهان عبور می‌کنند و به حقیقتی فراتر از ظاهر آن می‌رسند.

عشق به غیر خدا، دلبستگی فراتر از محبت معمولی

آیه ۱۶۵ به موضوع دیگری می‌پردازد «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ» برخی از مردم برای خدا همتایانی قرار می‌دهند و آنها را همچون خدا دوست می‌دارند.در تفسیر المیزان، این محبت صرفاً علاقه طبیعی به انسان‌ها یا دارایی‌های دنیوی نیست بلکه نوعی دلبستگی و وابستگی است که جایگاه خداوند را در زندگی انسان می‌گیرد. چنین فردی برای محبوب خود همان استقلال و قدرتی را قائل می‌شود که تنها شایسته خداوند است.قرآن در مقابل، محبت مؤمنان به خدا را شدیدتر و عمیق‌تر معرفی می‌کند «وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ». تفاوت اساسی در این است که مؤمن، سرچشمه حقیقی قدرت و نعمت را می‌شناسد و محبتش را بر پایه شناخت درست از خداوند بنا می‌کند.

در ادامه همین آیه، قرآن از سرنوشت کسانی سخن می‌گوید که در دنیا به جای خداوند به معبودها و تکیه‌گاه‌های دروغین دل بسته‌اند. زمانی که عذاب الهی را مشاهده کنند، درمی‌یابند که تمام قدرت‌ها و محبوب‌هایی که به آنها وابسته بودند، هیچ استقلالی از خود نداشته‌اند.آیه ۱۶۶ این حقیقت را با تصویری تکان‌دهنده بیان می‌کند «إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا» آن روز پیشوایان و کسانی که مورد پیروی قرار گرفته بودند، از پیروان خود بیزاری می‌جویند.علامه طباطبایی با توجه به این آیات، به بی‌پایگی روابطی اشاره می‌کند که بر محور منافع و وابستگی‌های غیرالهی شکل گرفته‌اند. در قیامت، نه رهبران گمراه می‌توانند مسئولیت پیروان خود را بپذیرند و نه پیروان می‌توانند از عواقب انتخاب‌هایشان فرار کنند.

آیه ۱۶۷ نیز حسرت این افراد را به تصویر می‌کشد، آنها آرزو می‌کنند که ای کاش فرصتی برای بازگشت به دنیا داشتند تا از کسانی که پیش‌تر پیروی می‌کردند، بیزاری بجویند.

شیطان چگونه انسان را گام‌به‌گام منحرف می‌کند؟

آیات ۱۶۸ و ۱۶۹ بار دیگر خطاب را متوجه همه انسان‌ها می‌کند «يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا» از آنچه در زمین است، حلال و پاکیزه بخورید و از گام‌های شیطان پیروی نکنید.در این آیات، قرآن میان بهره‌مندی از نعمت‌های دنیا و پرهیز از وسوسه‌های شیطان ارتباط برقرار می‌کند. برخلاف تصور برخی افراد، آموزه‌های الهی به معنای محرومیت از نعمت‌های مادی نیست بلکه انسان می‌تواند از روزی‌های زمین بهره ببرد، به شرط آنکه پاکیزگی و حلال بودن را رعایت کند.تعبیر «خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ» نیز قابل تأمل است.

شیطان معمولاً انسان را یکباره به سقوط نمی‌کشاند، بلکه با قدم‌های کوچک و تدریجی او را از مسیر درست دور می‌کند. قرآن در آیه بعد، سه نتیجه مهم این پیروی را برمی‌شمارد، بدی، زشتی و نسبت دادن سخنان ناآگاهانه به خداوند.به‌ویژه عبارت «وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ» هشداری جدی درباره سخن گفتن بدون علم در مسائل دینی است. علامه طباطبایی در المیزان، پیروی از شیطان را در ارتباط با همین انحراف‌های اعتقادی و عملی بررسی می‌کند انحراف‌هایی که ممکن است از یک باور نادرست آغاز شوند و به رفتارهای ناپسند بینجامند.

مجموع این آیات، تصویری از مسیر هدایت و انحراف انسان ارائه می‌دهد. از یک سو، جهان هستی با نشانه‌های فراوان خود انسان را به شناخت خداوند دعوت می‌کند و از سوی دیگر، دلبستگی‌های افراطی، پیروی از شیطان و تسلیم شدن در برابر باورهای نادرست، مانع رسیدن به حقیقت می‌شوند.پیام محوری این بخش آن است که انسان نباید عقل و اختیار خود را در برابر هیچ قدرت، محبوب یا باور موروثی کنار بگذارد. شناخت خدا، محبت آگاهانه به او و پرهیز از پیروی کورکورانه، سه راهی هستند که این آیات برای رهایی از گمراهی پیش روی انسان قرار می‌دهند.

منبع: فارس