معرفی کتاب عکس خرمشهر + تصاویر

به گزارش خبرگزاری بسیج در منتهی الیه جنوب غرب ایران، جایی که دو رودخانه بزرگ کارون و اروند به هم می پیوندند. خرمشهر قرار گرفته است؛ شهری که تا قرن چهارم هجری با نام «بیان» شناخته می شد. از قرن چهارم هجری تا دوازدهم، این شهر نام های دیگری از جمله بارما، مهمان راه محرزه به خود رفت و سرانجام از قرن دوازدهم هجری به بعد محمره شد.

محمره به دلیل قرار گرفتن در کنار دو رودخانه بزرگ و مهم اروند و کارون، از نظر سیاسی و اقتصادی برای ایران اهمیت بسیار داشت. این اهمیت از 1216 هجری شمسی دو چندان شد.

1 - کوت شیخ – اطراف هتل رودکنار، بهار 1361، عکس از: رضا محمدی

در این سال، محمدشاه قاجار محمره را بندر آزاد اعلام کرد این اقدام از رونق اقتصادی بصره که با فاصله کمی از این بندر قرار گرفته است، به شدت کاست. والی بغداد ناخرسند از اقدام محمدشاه، به انگلیسی ها تظلم برد. بخت با والی بغداد یار بود، زیرا انگلیس که قصد داشت با تصرف هرات جای پایی در کنار روسیه رقیب برای خود دست و پا کند، با لشکرکشی محمد شاه به هرات و محاصره این شهر ایرانی در تنگنا قرار گرفته بود. این چنین والی بغداد با کمک ناوگان دریایی انگلیس در خلیج فارس محمره را به توپ بست. بهانه او برای این اقدام تجاوزکارانه سرکوب قبایل یاغی مرزنشین بود. با شروع گلوله باران، حاکم محمره از شهر گریخت و متجاوزان با ورود به شهر و بعد از سه روز کشتار و غارت، زنان و کودکان را به اسارت بردند.

اما ماجرا به این جا ختم نشد. سلطان محمد دوم، سلطان عثمانی که اختیار عزل و نصب والی بغداد را داشت، به والی بغداد پیغام داد: «محمره جزو ایالات فارس است و نباید پس از تنبیه قبیله یاغی، قشون به محمره حمله می کرد. فورا محمره را بازگردانید ...». اما پس از 4 سال رفت و آمد، با این که امیرکبیر، نماینده ایران، در مذاکرات فیمابین نامه سلطان عثمانی را به عنوان مدرک حاکمیت ایران بر محمره ارائه کرد، با فشار روسیه و انگلیس ناچار شد از حق حاکمیت ایران بر استان سلیمانیه عراق چشم بپوشد تا محمره هچنان جزو ایران بماند.

2 – مسجد جامع، 3 خرداد 1361، عکس از: سعید صادقی / شادی رزمندگان فاتح در روز آزادی خرمشهر

اما ناآرامی های هرات ادامه یافت و در سال 1234 شمسی، ناصر الدین شاه در اقدامی مشابه برای حفظ حاکمیت ایران بر هرات، به آن جا لشکر کشید؛ اما انگلیس برای تحت فشار گذاشتن او بلافاصله وارد خارک، بوشهر و محمره شد. فرمانده قشون محافظ محمره گریخت و شهر را با 18 عراده توپ، سالم در اختیار انگلیسی ها گذاشت. یک بار دیگر کار به میانجی گری قدرت ها کشید و این بار در معاهده های پاریس، نالصرالدین شاه از افغانستان و هرات گذشت تا محمره را یک بار دیگر برای ایران حفظ کند.

هر چند محمره مهم بود، اما با کشف نفت در جنوب ایران در سال 1908 اهمیتی دو چندان یافت. این شهر کوچک مرزی اگر چه نفت خیز نبود، به دلیل موقعیت ویژه اش در کنار اروند، از نظر ژئوپولتیک نقش فوق العاده مهمی یافت. در سال 1314 شمسی و در دوره رضاخان هیئت وزیران ایران نام محمره را به «خرمشهر» تغییر داد.

6 سال پس از تغییر نام محمره، جنگ جهانی دوم آغاز شد. انگلیسی ها که یک طرف جنگ بودند، به خود اجازه دادند برای سرعت دادن به حرکت نظامیانشان در طول جنگ، خرمشهر را تصرف کنند. آن ها به این منظور 6 اسکله در ساحل خرمشهر ساختند و تا آخر جنگ، یعنی سال 1324 هجری شمسی آن جا ماندند.

3 – ورودی بندر (در سنتاپ)، 3 خرداد 1361، عکس از: سعید صادقی

خرمشهر چنین پیشینه ای دارد: سه بار اشغال که بهای آزادی اش از دست رفتن بخش وسیعی از سرزمین ایران در افغانستان و سلیمانیه و هرات بود.

از اواسط دهه 40 میلادی رفته رفته ستاره اقبال انگلیس را به ابر قدرت تازه نفسی به نام آمریکا داد و از آن پس بازیگران قدرت جهانی آمریکا و شوروی شدند. در آن آخرین سال های یکه تازی انگلیس در خاورمیانه، این امپراتوری در رقابت با شوروی سعی بسیاری کرد تا قدرت ایران را با بسیج کشورهای عرب منطقه علیه آن مهار کند؛ تجربه ای که 30 سال قبل علیه امپراتوری عثمانی نتیجه مثبت داده بود. طرح انگلیس در این زمینه ایجاد اختلاف میان ایران و همسایگان عربش با شعار اختلاف عرب و عجم و نیز زمزمه عربی بودن خلیج فارس و جزایر ایرانی تنب کوچک و بزرگ و ابوموسی بود. اما توطئه آن ها در مورد خرمشهر کمی متفاوت بود. معمولا در حالتی که مرز میان دو کشور رودخانه باشد، خط مرزی خط القعر رودخانه حائل است؛ اما انگلیسی ها این خط را ساحل سمت ایران ثبت کردند. به این ترتیب، خرمشهر شهری مرزی شد که سهمی از کشتیرانی در رودخانه اروند نداشت. این مرز بندی تا سال 1975 دوام داشت. در این سال، شاه ایران و صدام حسین، معاون رئیس جمهور عراق، توافق کردند خط مرزی ایران و عراق در ساحل خرمشهر به حالت طبیعی یعنی خط القعر درآید.

4 – محوطه ی گمرک، 3 خرداد 1361، عکس از: امیر علی جوادیان / ورود رزمندگان فاتح به خرمشهر

4 سال بعد و در بیست و دوم بهمن سال 1357، انقلاب اسلامی ایران پیروز شد. انقلاب معادلات سیاسی منطقه را به ضرر آمریکا به هم زد و ایران را از دایره همپیمانان آمریکا در منطقه خارج کرد.

طی دو سال بعد، آمریکا انواع روش های سرنگونی انقلاب ایران را از تحریم اقتصادی و قطع رابطه سیاسی گرفته تا کودتای نظامی تجربه کرد ولی وقتی در هیچ یک از این اقدام ها به نتیجه نرسید، از طرف جاه طلبانه صدام برای حمله نظامی به ایران حمایت کرد. واسطه ابلاغ این حمایت آشکار ابتدا برژینسکی، مشاور امنیت ملی کارتر، بود که در مرز اردن با صدام دیدار و موافقت ضمنی کشورش را با اقدام صدام در حمله به ایران اعلام کرد. اما در سال های بعد، دونالد رامسفلد فرستاده ریگان و ریچارد مورفی وزیر خارجه آمریکا عهده دار این حمایت آشکار و بی پرده آمریکا از صدام شدند. از زمان دیدار صدام و برژینسکی تا شروع رسمی جنگ دو ماه فاصله بود.

5 – منطقه ی عملیاتی بین المقدس، 3 خرداد 1361، عکس از: امیر علی جوادیان / انتقال اسرا به پشت جبهه

خرمشهر از شمال به شهرستان اهواز، از جنوب به اروند رود و جزیره آبادان، از شرق به بندر ماهشهر و از غرب به مرز ایران و عراق محدود است. دشتی شوره زار دارد که هیچ ارتفاع مهمی جز کوه میشان در جنوب شرقی با 250 متر ارتفاع در آن نیست. آب زراعتی اش را رودهای کارون، اروند و بهمن شیر تامین می کنند. شهر در 48 درجه و 11 دقیقه طول شرقی و 30 درجه و 27 دقیقه عرض شمالی واقع است و ارتفاعش از سطح دریا هشت متر است. فاصله اش تا تهران 1055، اهواز 131 و تا آبادان 15 کیلومتر و وسعتش حدود 7 هزار کیلومتر مربع و متوسط بارندگی سالانه اش 9405 میلی متر است.

6 – منطقه ی عملیاتی بیت المقدس، اردیبهشت 1361, عکس از شهید داریوش گودرزی کیا

روزگاری خرمشهر بندرگاه و گمرکی داشت پر از جنس و کالا و بازار پر رونقی که مردم مایحتاجشان را از آن می خریدند و شطی خاطره انگیز، سخت خاطره انگیز. این شهر زیبا و آرام جنوبی، تا قبل از حمله ارتش صدام شهرتش را بیشتر مدیون بندرگاهش بود. که مهم ترین بندر ایران و در منتهی الیه یکی از دو خط آهن سراسری قرار داشت. خرمشهر در تقسیمات کشوری، شهرستان درجه یک محسوب می شد. مردمانش اگر بودمی نبودند، مهاجرانی بودند که سال ها پیش به این شهر آمده بودند و دیگر کم و بیش خرمشهری به حساب می آمدند. آن ها شغلی داشتند، عبا و حصیر می بافتند، یا کشاورزی و دامداری می کردند، یا ماهیگیرانی بودند که صید روزانه شان را در بازار ماهی فروش ها می فروختند و یا با تجارت روزگار می گذرانند. شهر طبیعتی گرم و مرطوب داشت و گرمایش به جان و زبان مردمش هم سرایت کرده بود. رودخانه پرآبی داشت که تفرجگاه مردم بود. عصرها بزرگ ترها خستگی کار روزانه را به دلش می ریختند و کوچک ترها کلافگی گرمای تابستان های داغ خرمشهر را با آب تنی در آبش فراموش می کردند. کوچه ها و خیابان های شهر برای آن ها یادآور خاطرات خوشی بود که از گذشته هایشان داشتند: شهری خوش و خرم در دهانه خلیج فارس، خرمشهر. تا این که دشمن از راه رسید. شاید دیدن عکس های خرمشهر سالیان پیش برای کسی که هیچ گاه در آن زندگی نکرده است تنها به کار مستند کردن حضور تاریخی این شهر کهن پای ایرانی در کرانه اروند بیاید، اما برای آن ها که در این شهر زندگی کردند و وقتش که رسید تا پای جان برای حفظش جنگیدند، چیز دیگری است؛ تجربه ای که به این راحتی به سخن در نمی آید.

این دفتر شامل بخشی از عکس هایی است که تاریخ خرمشهر را حکایت می کند. عکس هایی که ناگفته های بسیاری در گوشه گوشه شان منجمد شده است و تنها آنانی که روزگاری با شهر مانوس بوده اند، در می یابند.

7 – منطقه عملیاتی بیت المقدس، شلمچه، عکس از: محمود فرنود

8 – شلمچه، 17 اردیبهشت 1361، عکس از: مهرزاد ارشدی / حمله به خاکریز دشمن

9 - شلمچه، اردیبهشت 1361، عکس از: مهرزاد ارشدی / دفع پاتک دشمن در مرحله ی دوم عملیات

10 – منطقه ی عملیاتی بیت المقدس، اردیبهشت 1361، عکس از، کمال الدین شاهرخ

11 – کوت شیخ، بهار 1360، عکس از: بهرام محمدی فرد / بازدید آیت الله خامنه ای از جبهه ی خرمشهر، عبدالله نورانی، سید علی امجدی و دو تن از مدافعان شهر ایشان را همراهی می کنند.

12 – کوت شیخ، اسفند 1360، عکس از: شهید محمد حسین مقصودی

13 – مقابل مسجد جامع، اوایل آبان 1359، عکس از: رسول ملاقلی پور / جنگ شهری در فاصله صد متری با دشمن، آخرین روزهای مقاومت

این مجموعه در چهار عنوان با زمینه مشترک "مصور" انتشار یافته و در آنها تصاویر ماندگاری از مفهوم ایثار و شهادت ثبت شده است. این مجموعه کتاب شامل 230 عکس از بین شش هزار عکس است که خرمشهر را در سه مقطع زمانی قبل از جنگ، حین جنگ و بعد از جنگ به تصویر کشیده است.
از میان مجموعه یاد شده کتاب "خرمشهر حماسه مقاومت" از زوایای مختلف قابل توجه است. نخست آنکه این کتاب تاریخ مستند و مصوری از نماد مقاومت در تاریخ معاصر کشورمان است که در آن با استفاده از ذوق و خلاقیت هنرمندان عکاس، سه برهه حساس از موقعیت های پیش از جنگ، هنگام جنگ و بعد از جنگ شهر خرمشهر به تصویر کشیده است. فصل اول این کتاب با عنوان "خرمشهر پیش از جنگ تحمیلی" با عکسی از آرشیو خبرگزاری ایرنا شروع می شود که در آن پل قدیمی خرمشهر نشان داده می شود. این عکس متعلق به 1344 است. در ادامه این فصل عکس های متعددی از بناهای قدیمی شهر همچون ایستگاه راه آهن، بارانداز گمرک، کوت شیخ، گمرک شهر، اسکله های اداره بندر، ایستگاه بلم رانان، ساحل بخش غربی، بازار ماهی فروشان، بازار سیف و تصاویری از تظاهرات مردم خرمشهر در نهضت انقلاب اسلامی به علاقه مندان ارائه شده است.

برای خرید اینترنتی کتاب خرمشهر اینجا را کلیک کنید