بخش پایانی/معنویت در محیط کار

فصل پنجم: فضایل رهبری از دیدگاه اسلام

(خصوصیات لازم برای کارکنان بویژه مدیر در محیط معنوی کار)

هر سازمانی جهت نیل به اهداف متعالی خود نیاز دارد دارای رهبر و مدیری با فضیلت باشسد تا بتواند آنگونه که باید رهبری و هدایت سازمان را سکان داری کرده و به سر منزل مقصود برساند .

در پاراگراف های زیر، نه فضیلت برجسته رهبری اسوه که مورد تاکید اسلام است، به اختصار تشریح می گردد :

5-1. یقین :

برترین فضیلت برای هر انسان مسلمان و از جمله رهبر به‌عنوان الگو و راهنمای کارکنان «یقین»است.

یقین ضد شک و تردید و مرتبه‌ای از مراتب علم است که به رهبر اطمینان می بخشد که دستیابی به چشم اندازها و اهداف سازمانی نه تنها ممکن و شدنی است بلکه با باور به توانایی های خود و کارکنانش می تواند به مراتبی بالاتر از حد تصورتاش نایل شود و کارکنان با یقین به رهبری توانای مدیر سازمان و باور توانایی های او بیش از پیش در جهت تحقق آرمانها تلاش خواهند کرد .

خدای متعال‌ می‌فرماید:

"انما المؤمنون الذین آمنو باللّه و رسوله ثم لم یر تابوا..." ¹¹

مؤمنان فقط کسانی هستند که به خدا و رسولش ایمان آوده‌اند و پس از آن، هیچ شک و تردیدی به خود راه ندادند .(آیه 15 سوره حجرات)

لذا ایمان قلبی‌ایمانی است که در قلب رسوخ کرده و همان یقین است با تمام مراتب آن با خدا و رسولش وائمه اطهار(ع) که برای رهبران اسلامی‌ بسیار لازم است.

5-2. توحید

توحید از بهترین فضایل و اساس ایمان و به خصوص‌ دین اسلام است و در قرآن بیشتر از هزار آیه درباره ی اقسام توحید (ذاتی، صفاتی، افعالی و عبادی ) وجود دارد .

به‌طور کلی رهبر اسلامی‌ برای کسب صفات رهبری و اخلاق روحانی و معنوی می‌باید به همه ی انواع توحید، اعتقاد باطنی‌ (قلبی) داشته باشند و اصولا این صفت معنوی و پرستش خدای‌یگانه است که به صورت رهبری در رهبر تجلی می‌یابد و در فرهنگ سازمانی توحید یعنی خود را جزو لاینفک سازمان دانستن و دفاع از کلیت سازمان در برابر رقبا و هر شخصیت حقیقی و حقوقی که خواهان آسیب وارد کردن بر آن باشد .

5-3. تفکر

سومین فضیلت برای رهبر، تفکر است. تفکر فضیلتی بزرگ بوده و خیر دنیا و آخرت در گرو آن‌ است در زمره ی برترین عبادت شمرده می‌شود چون در سایه تفکر و تدبر است که ایده های نو آفریده می شود و راه های گریز از مشکلات و موانع سازمانی ، پیش روی قرار می گیرد که از دو بعد تفکر فردی رهبر و تفکر جمعی میسر می گردد که بکارگیری فنونی چون ایجاد اتاق فکر و تشریک مساعی از مهمترین روشهای تفکر جمعی تلقی می گردد .

این فضیلت در اسلام بسیار مورد تاکید است تا آنجا که روایات متعددی از ائمه در این خصوص وارد شده است همانند :

"تفکر ساعه خیر من عباده لسبعین سنه‌". ¹²

یک ساعت اندیشیدن بهتر از هفتاد سال عبادت است.

5-4. شجاعت

شجاعت فضیلتی مهم برای رهبری است و مدیری که شجاعت نداشته باشد نخواهد توانست در مواجهه با سختی ها و در بازار رقابت ایستادگی کند و در نتیجه موجبات ورشکستگی و اضمحلال سازمانش را فراهم خواهد کرد .

به‌ گونه‌ای که قرآن شریف شجاعت را اساس حکومت الهی دانسته و آن را مورد محبت و عنایت خاص‌ قرا داده است:

" محمد رسول اللّه و الذین معه اشداء علی الکفار رحماء بینهم..." ¹¹

محمد فرستاده ی خداست و یاران و همراهانش در برابرکافران بسیار سخت و با یکدیگر بسیار مشفق و مهربان هستند ... (آیه 29 سوره فتح)

5-5. ترس از خدای متعال

یکی از بزرگترین نعمات و مهمترین صفات نیکو و پسندیده است که موجب بازداشتن آدمی از مخالفت با خداوند است. از این‌رو کلمه تقوا و مشتقات آن در مورد خوف به کار رفته تا آن‌جا که به‌معنای مجازی آن مشهور گشته است. وجود این صفت در مدیر و کارکنان یک سازمان باعث خواهد شد تا خیانت ، سستی و کم کاری در سازمان کاهش یافته و هدررفت منابع انسانی و مادی به حداقل ممکن کاهش یابد .

صفت تقوی موجب سعادت انسان و به خصوص رهبر، در دنیا و آخرت است. چنان‌که‌ قرآن کریم می‌فرماید:

"و اما من خاف مقام ربه نهی النفس عن الهوی.فان الجنته هی الماوی" ¹¹

و هرکس از حضور در پیشگاه عزّ ربوبیت بترسد و از هوای نفس دوری کند؛ همانا بهشت منزلگاه اوست. (آیات 40و41 سوره نازعات)

5-6. رجا و امید به رحمت خدای متعال

این فضیلت همانند فضیلت خوف‌ نه تنها از فضایل مهم است بلکه رجاء، از جهاتی از خوف برتر است. زیرا خوف‌ موجب محبت است و محبت برای رهبر، از تقوا به مراتب برتر است. همچنین منشأ خوف؛ خشم یا عظمت و بزرگی خداوند است ولی منشأ امید و رجاء، رحمت رأفت حق‌تعالی است و قرآن برای‌ این صفات کمال اهمیت قائل است تا آن‌جا که سوره‌های قرآن کریم را با جمله ی شریف"بسم اللّه‌ الرحمن و الرحیم" آغاز کرده است.

5-7. کرامت نفس

و این فضیلت از فضایلی است که دارای آثاری چند مانند ثبات‌ و پایداری و تحمل سختیها و ناملایمات می‌باشد. رهبر برخوردار از این فضیلت چون کوه استواری‌ است که بادها نمی‌توانند او را به لرزه در آورند. از دیگر آثار کرامت نفس همت بلند است که‌ رهبر را در دنیا و آخرت به درجات بلند و والا می‌رساند و به هیچ مقام و درجه‌ای بسنده نمی‌کند، بلکه پس از نیل به هر درجه‌ای به درجه ی بالاتر و عالیتر نظر دارد ، پیوسته پیش می‌رود و به آنچه‌ بدان رسیده دل نمی‌بندد و تا آنجا که می تواند سازمانش را به اهدافی بالاتر و فراتر از تصور نایل می گرداند . از طرفی هیچ‌گاه دچار عجب و خود پسندی نمی‌شود و به خاطر درجاتی‌ که به آن دست‌یافته به دیگران فخر نمی‌فروشد.

"...رب اشرح لی صدری.ویسرلی امری.و احلل عقده من لسانی.یفقهوا قولی" ¹¹

… پروردگارا؛ سینه‌ام را گشاد گردان و کارم را آسان کن و گره از زبانم بگشا تا سخنم را دریابند. (آیات 25 تا 28 سوره طه)

به‌طور کلی این فضیلت دارای آثاری است و هر اثر آن به نوبه ی خود دارای آثاری دیگر است و اگر بگوییم این فضیلت، ام‌الفضائل است؛ سخن به گذاف نگفته‌ایم.

5-8. غیرت و حمیت

و این فضیلت نشانه ی مروت و مردانگی است و بلکه آن گونه‌ که از روایات برمی‌آید نشانه ایمان است. از این‌رو کسی که غیرت ندارد؛ نامرد بی‌ایمان است .

رسول خدا(ص) فرموده اند: "الغیره من الایمان" ¹³ غیرت از ایمان است.

5-9. آرامش و ثبات و وقار

خدای متعال در قرآن کریم برخی از بندگان‌ شایسته ی خویش را دعوتی فرموده که در بر دارنده ی الطاف مخصوص است و مانندی در قرآن ندارد. آن دعوت این است:

"یا ایتها النفس المطمئنه.ارجعی الی ربک راضیه مرضیه.فادخلی فی عبادی.و ادخلی‌ جنتی" ¹¹

ای نفس آرام گرفته. به سوی پروردگارت باز گرد در حالیکه تو از او خوشنودی و او از تو خرسند است. پس در جمع بندگانم داخل شو و در بهشت من وارد شو. (آیات 27 تا 30 سوره فجر)

این دعوت با این پایه از فضیلت و شرافت و جبروت ویژه ی رهبران دل آرام و با اطمینان‌ است و منظور رهبرانی است که از آرامش و ثبات و وقار برخوردار هستند. همه ی این صفات از نظر معنی به هم نزدیک هستند با این تفاوت که اطمینان و آرامش ویژه قلب و ثبات؛ اعم‌از آن است و گاهی به قلب نسبت داده می‌شود و گاه به رفتار و گفتار. لکن وقار مخصوص اعمال است و ناشی‌ از ملکه ی راسخ در قلب می‌باشد. هنگامی که جان آرامش یافته و مطمئن باشد، رفتار و گفتار رهبری نیز در کمال و وقار خواهد بود و حفظ آرامش و وقار یکی از کلیدهای اصلی حل مشکلات سازمانی و اداره سازمان است .

با این توصیف همان‌گونه که ملاحظه می‌شود رهبری از دیدگاه اسلام نیز متکی به صفات‌ و اخلاق روحانی و معنوی(شخصیتی) رهبر است و دیدگاه‌های علمی روز، پیرامون نظریه عمومی‌ رهبری با این دیدگاه هماهنگی دارد.

فصل ششم: آثار و نتایج معنویت در محیط کار¹⁴

6-1. کاهش بحران های روحی و روانی:

انسان با بدست آوردن و حفظ و افزایش معنویت حالتی خواهد داشت که عوامل اضطراب آفرین در وی از میان خواهد رفت؛ چرا اینکه که دین با دستورهای اخلاقی و تعالیم حیات بخش خود ، آتش حرص و آز و جاه طلبی و ثروت اندوزی را که از عوامل اضطراب روحی انسانند به گونه ای فرو می نشاند و او را به عزت نفس ، مناعت طبع و پرهیزکاری فرا می خواند و معنویت انسان را به معاد و روز رستاخیز معتقد ساخته و به زندگی مادی بشر طراوت می بخشد و آن را هدفمند می کند .

6-2. کاهش تنش ها و تنازع سازمانی:

انسان با تقوا و مؤمن در بلاها و سختی ها از آرامش روانی برخوردار بوده، سعی خواهد کرد تا حد امکان از نزاع و درگیری با کارکنان و مدیریت سازمان اجتناب نماید و با خوشرویی و ملایمت نسبت به حل مشکلات و اعاده حق قانونی خود اقدام نماید . که مصداق آیه 27 سوره رعد است : " آنان که ایمان آورده اند و دلشان با یاد خدا آرامش می گیرد. آگاه باشید که تنها با یاد خدا دل ها آرامش می گیرد" ¹¹

6-3. پرورش فضایل اخلاقی در کارکنان:

انسان بصورت فطری فضایل اخلاقی را دوست داشته و از بدی ها نفرت دارد. معنویت پشتوانه اخلاق بوده و انسان را به اصول اخلاقی پایبند نموده و در برابر محرومیت های مادی، به او قدرت تحمل می دهد .

6-4. برقراری عدالت اجتماعی:

امام صادق(ع) درباره عادل ترین مردم و نشانه های عدالت، آنها را چنین معرفی می کند: عادل ترین مردم کسی است که آنچه را برای خود می پسندد، برای مردم نیز بپسندد و آنچه را برخود روا نمی دارد، بر مردم نیز روا ندارد. ¹⁵

در واقع مصداق این حدیث کسانی خواهند بود که زندگی شان سرشار از معنویت باشد و تقوا بر اعمال آنها سایه افکنده باشد. وقتی معنویت در مدیر یا رهبر یک سازمان شکل نهادی بر خود گرفته باشد، باطبع رفتارش با کارکنان بر اساس عدالت بوده و در پی فراهم آوردن محیطی عدالت محور و به دور از تبعیض و دو دستگی خواهد بود .

6-5. خوش بینی نسبت به سازمان:

معنویت از آن رو که بینش انسان را نسبت به جهان سامان می دهد، آفرینش را هدفدار و هدف را خیر و تکامل و سعادت معرفی می کند، بینش انسان نسبت به محیط پیرامونش ونیز مثبت خواهد بود و با دیدی مثبت با برنامه های سازمان، اهداف آن و عملکردش رو برو خواهد شد و این خوش بینی در سایه توجه به خدا و پیوند با معنویت امکان پذیر خواهد بود که قران کریم در این باره می فرماید : " هر کس از یاد من روی برتابد، زندگی تنگ و سختی خواهد داشت." ( آیه 124 سوره طه)

فصل هفتم: چگونه معنویت در محیط کار را بهبود ببخشیم؟

پیشنهاد ما به مدیران این است که هم در سطح فردی و هم در سطح سازمانی جهت بهبود معنویت تلاش کنند .مدیران می توانند با اقداماتی از قبیل چرخش شغلی، غنی سازی شغلی و توانمندسازی کارکنان و توجه به لذت بخش کردن کار، ادراک کارکنان از احساس معنا در کار را بهبود بخشند . ایجاد یک جو دوستانه و مبتنی بر همکاری به جای رقابت نیز می تواند باعث کاهش استرس کارکنان و ایجاد نوعی سرمایه اجتماعی در سازمان شود و احساس همبستگی و وفاق کارکنان را افزایش دهد . تبیین واضح رسالت و چشم انداز سازمان برای کارکنان، نظرسنجی از کارکنان درباره ارزش های سازمان و تلاش برای توجه به سلامت، روحیه و شرایط زندگی کارکنان نیز می تواند به پذیرش بیشتر اهداف و ارزش های سازمانی از سوی کارکنان منجر گردد . لذا مدیران هم باید به ن یاز های معنوی افراد توجه داشته باشند و هم باید جهت ایجاد یک جو سازمانی پویا و انگیزاننده تلاش کنند . با چنین اقداماتی می توان امیدوار بود که کارکنان از انجام دادن وظیفه در سازمان لذت می برند، راضی ترند و رفتار های شهروندی سازمانی بیشتری انجام می دهند.¹⁶

نتیجه گیری

یکی از راه های ایجاد انگیزش و خلق خلاقیت در کارکنان توجه به بعد غیرمادی، معنوی و عرفانی انسان است که عنوان معنویت به خود گرفته و از مهمترین مباحث عصر جدید در جهت نیل به اهداف سازمانی است که تقویت و پرورش این اصل مهم بنیان نهاده شده در ذات تمامی مخلوقات مورد تاکید ماست، چه بسا بی توجهی به این مقوله ممکن است نه تنها نیل به اهداف سازمانی را به تاخیر اندازد بلکه به مانع و سدّی بزرگ در برابر رسیدن به اهداف سازمانی مبدل گردیده آن را از ادامه راه بازدارد . لذا بذل توجه ویژه به این بعد از ابعاد وجودی کارکنان و مدیران، خواهد توانست علاوه بر سرعت بخشیدن به عملکرد سازمانی، پیوندی عمیق بین کارکنان با یکدیگر، با مدیریت و در نهایت با سازمان برقرار کند که این پیوند و همدلی، سبب ایجاد یکپارچگی سازمان در مسیر تحقق اهدافش گردیده و موانع پیش روی آن به راحتی برطرف گردد و موجب ایجاد یک بوروکراسی غیرمرئی نشات گرفته از معنویت در سازمان گردد؛ یعنی اعتقادات و معنویات کارکنان آنان را وادار به انجام صحیح کارها و جلوگیری از هدررفت منابع سازمانی کند که به مراتب قوی تر و پیش برنده تر از بوروکراسی مرئی است و کاهش هزينه ها، جلوگيري از اتلاف منابع ، کاهش بورو کراسي، افزايش رقابت ، افزايش کارايي و بهره وري، احترام به افراد ، برقراری نظام مديريت مشارکتي با تکيه بر خودکنترلي درکارکنان، پرورش خلاقيت ، برقراری عدالت اجتماعی، پرورش فضایل اخلاقی در کارکنان، کاهش تنش ها و تنازع سازمانی، پرورش فضایل اخلاقی در کارکنان و خوش بینی نسبت به سازمان و در نهایت ايجاد انگيزش و رضايت شغلي، از مهمترین نتایج آن است .

منابع

1. شیخی نژاد فاطمه و احمدی گلناز، 2009 ، مقاله مدیریت در پرتو معنویت ، ماهنامه تدبیر، سال بیستم، شماره 202 .

2. Cavanagh, G.F. (1999), "Spirituality for managers : Context and Critique”, Journal of Organization Change Management, Vol. 12, No. 3.pp186-99 .
3. Myers, J. E. (1990), Wellness Throughout the Lifespan, Guidepost .
4. Hinnells R. John, (1995), A New Dictionary of Religions, Blackwell .

5. Mitroff Lan I. and Denton Elizabeth A.(1999), A Study of Spirituality in the Workplace, Sloan Management Review, Summer 1999, PP.83-92 .

6. نرگسيان، عباس، مقاله رهبري معنوي در سازمانهاي معاصر، ماهنامه تدبیر، سال هیجدهم، شماره 189.

7. Schmit-wilk,J.,Alexander,C.and Swanson,G.,(1996),Developing Consciousness in Organizations: The transcendental Mediation program Business, Journal of Business and Psychology, Vol.10(4),pp.29-44 .

8. Gibbons,P.(2001),spirituality at work : A pre-Theoritical overview,MSC.Thesis – Birnbeck College, university of london,Aug .

9.Ashmos,D.P.&Duchon,D.(2000),spiritualityatwork:definitions,measurs,assumptios, and validity clamims,paperpresentedattheacademy of management, toronto.

10. Marques, J.F,(2006) The spiritual worker,Journal Of Management Development ,Vol.25,No. 9,pp884-95 .

11. قرآن کریم .

12. بحار الانوار، ج 71 ، باب تفکر، ح 22، ص 327 .

13. همان، ج 71 ، باب 84 ،ح 2 ، ص342 .

14. امینی، قربان، 1394، پایگاه خبری تحلیلی بصیرت.

15. بحار الانوار، ج75 ، ص35 .

16. فرهنگی علی اکبر و مهدی فتاحی و بهاره واثق، معنویت در محیط کار و نقش آن در بهبود رفتار شهروندی سازمانی، فصلنامه فرهنگ مدیریت، سال چهارم، شماره سیزدهم، تابستان 1385.

علی عزتی