تیرماه امسال، خبر راه‌اندازی اولین بانک شیر مادر در کشور منتشر شد، اما تصمیم برای راه‌اندازی این بانک از سال 84 گرفته شده بود که البته پس از بررسی‌های صورت‌گرفته، این تصمیم ملغی شد. در این گزارش به روند تأسیس بانک شیر مادر و لزوم و موانع آن پرداخته‌ایم.

به گزارش سرویس بسیج جامعه زنان کشور خبرگزاری بسیج، به نقل از  مهرخانه، نگرانی‌های دیرباز در مورد تغذیه نوزادان و پیداکردن جایگزین مناسب به‌جای شیر خشک، سازمان جهانی بهداشت را بر آن داشت تا در سال 1909 میلادی، ایده تأسیس بانک شیر مادران را مطرح سازد و یک‌سال پس از آن، اولین بانک شیر مادران اهداکننده در بوستون آمریکا بنیاد نهاده شد. به‌دنبال آن، در کشورهای مختلف اروپایی و آسیایی نیز تأسیس این نوع بانک‌ها رونق گرفت. تولد نوزادان چندقلو و عدم کفاف شیر مادر آن‌ها، تولد نارس و نبود شیر در مادر زایمان‌کننده، عدم پذیرش فرمول شیر مادر توسط نوزاد او و چندین دلیل دیگر، نیاز به تأسیس بانک شیر مادران را در کشورهای مختلف جهان دوچندان کرده‌ است.

سازمان بهداشت جهانی برای نوزادی که مادرش شیر ندارد یا نمی‌تواند شیر بدهد، اولین و مهم‌ترین جایگزین را شیر مادران دیگر می‌داند و سازمان ملل به شیر مادر لقب "واکسن اول" را داده است.

خبر راه‌اندازی بانک شیر مادر سال 85 اعلام شده بود
به دنبال آگاهی نسبت به مزایای بانک شیر مادر و اطلاع از عدم اشکال شرعی برای راه‌اندازی آن، پس از تأسیس این بانک در بسیاری از نقاط دنیا، در مرداد سال 85 برای اولین‌بار زمزمه‌های راه‌اندازی بانک شیر مادر در ایران نیز شنیده شد.

اولین‌بار خلیل فریور، رييس اداره شير مادر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی از راه‌اندازي بانك شير مادر در كشور خبر داد و گفت: شير اضافه مادر به صورت خام، پاستوريزه يا منجمد نگه‌داري مي‌شود. در اين بانك حتي امكان ذخيره شير مخصوص نوزادان نارس هم وجود دارد. براي ذخيره، از شير مادران سالم داوطلب استفاده مي‌شود. افزايش تعداد شيرخواران تغذيه‌شده با شير مادر و اجراي تغذيه انحصاري با شير مادر تا 6 ماهگي از سياست‌هاي كشوري براي ترويج تغذيه با شير مادر بود. چنان‌چه شير مادر براي تغذيه شيرخوار كافي نباشد، شير دايه يا شير تهيه‌شده از بانك شير مادر جايگزين مناسبي خواهد بود.

سال 85 چند استان دارای بانک شیر مادر بودند!
چند ماه پس از آن و در آذر 85 دکتر حميدرضا لرنژاد، رييس اداره كودكان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي از تأسیس بانک شیر مادر در چند استان خبر داد و اولین مؤسس آن را استان همدان اعلام کرد. به گفته لرنژاد راه‌اندازی بانک شیر مادر به صورت جهاني در بيمارستان‌هايي که دوستدار کودک هستند، صورت گرفته و در اين بانك، شير مازاد مادراني که در بيمارستان توانايي تأمين شير کودک‌شان را دارند، در صورت سالم‌بودن ذخيره مي‌شود تا در مواقع نياز از آن شير استفاده شود.

پیش از این هیچ بانک شیر مادری در ایران راه‌اندازی نشده بود
مقایسه خبرهای بالا و اخبار این روزها که می‌گوید برای اولین‌بار در ایران بانک شیر تبریز راه‌اندازی شده است، نشان‌دهنده عدم هم‌‌خوانی این اخبار است؛ به منظور شفاف‌سازی موضوع به سراغ دکتر خلیل فریور، عضو كميته كشوري شير مادر و عضو انجمن علمي تغذيه با شير مادر رفتیم و از او در مورد صحت خبر راه‌اندازی بانک شیر مادر در سال 85 سؤال کردیم. او در گفت‌و‌گو با خبرنگار مهرخانه تصریح کرد: این بانک در آن سال‌ها راه‌اندازی نشد. شروع به تهیه امکاناتش کردیم؛ زیرا دیدیم کشورهای دیگر شیر انسان را ارجح‌ از شیر مصنوعی می‌دانند و برای همین بانک شیر مادر را تأسیس می‌کنند. البته آن‌ها در مورد دایه مستقیم (آن‌چه در قرآن وجود دارد) یا اطلاعی نداشتند، یا در کتاب آسمانی‌شان نبود یا سپردن کودک به دایه برایشان امکان‌پذیر نبود؛ در نتیجه شیر اضافه مادران را می‌خریدند، پاستوریزه می‌کردند و در اختیار بچه‌های محتاج و محروم قرار می‌دادند.

فریور ادامه داد: ما نیز می‌خواستیم این کار را کنیم به دلیل این‌که دیدیم شیر انسان می‌تواند کاربردهای درمانی و پیشگیری داشته باشد. در این راستا کمیته کشوری شیر مادر تشکیل شد و اساتید به‌نامی که صاحب تجارب بین‌المللی و ملی بودند، با ما مخالفت کردند و گفتند چنین تکنولوژی‌ای را در ایران نداریم که براساس آن شیر را بگیریم، خوب یا بد بودنش را تشخیص دهیم، بتوانیم نگه‌داری، پاستوریزه و حمل کنیم و در نهایت به دیگران بدهیم. بنابراین از این کار منصرف شدیم. به‌خصوص که همان زمان دیدیم مقاله‌ای از آکادمی تغذیه با شیر مادر در آمریکا منتشر شد که شیری که از طریق بانک شیر منتقل شده بود، باعث همه‌گیری بیماری‌ای در بچه‌های دریافت‌کننده شد.

زنانی در همدان نوزادان محروم از شیر مادر را شیر می‌دادند
عضو كميته كشوري شير مادر با تأکید بر آیات قرآن گفت: توصیه قرآن، تغذیه مستقیم از پستان یک زن است که مزایای فراوانی دارد؛ شیر تازه‌ای است که تغییری نکرده، مواد غذایی و دفاعی‌اش کم نمی‌شود، مکان خاصی برای نگه‌داری نمی‌خواهد، تازه است، آلودگی ندارد، ایجاد محرمیت می‌کند، هزینه‌ای برای کسی تحمیل نمی‌کند و فقط باید آن مادر را شناسایی و سلامتش را تأیید کنیم و از شیرش استفاده شود. در آن سال‌ها، زنانی در همدان بودند، مثلاً زنی از پرسنل بیمارستان اضافه کار می‌گرفت و به بچه‌هایی که نیاز به شیر انسان داشتند، شیر می‌داد و بانک شیری به آن معنی شروع نشد. بیمارستان‌ها از شیر اضافه مادران استفاده می‌کردند. الان هم همین‌طور است، اما به‌طور رسمی که بخواهند آن امکانات را ایجاد کنند، نبود.

در زمان انتقال شیر باید تکنولوژی‌ای به کار گرفت که دچار مشکل نشود
فریور با اشاره به نحوه نگه‌داری از شیر مادر در بانک مخصوص آن گفت: زمانی که شیر را می‌گیریم باید از سلامت مادر و این‌که دارویی مصرف نمی‌کند، مطمئن شویم. وقتی از سلامت شیر مطئمن باشیم، پاستوریزه یا فریز می‌کنیم یا به شکل تازه استفاده می‌کنیم. به هر حال در این شیر دوشیده‌شده یا حرارت‌دیده، تغییراتی ایجاد می‌شود، اما بهتر از شیر مصنوعی و راهی برای حفظ سلامت کودک است. از طرفی فرزندان نارس، مدت‌ها نمی‌توانند شیر مادر را بخورند و اگر مادر شیرش را ندوشد و ذخیره کند، شیرش کم می‌شود. به هیچ مادری نمی‌گوییم که شیرت را دور بریز. شیر مادر استفاده‌های درمانی فراوان دارد. به همین دلیل مادر شیرش را می‌دوشد و اگر امکان ذخیره دارد، شیر را برای بچه‌اش فریز می‌کند. در نتیجه هم شیر او کم نمی‌شود هم زمانی که بچه کمی بزرگ‌تر شد و شیر بیشتری می‌خواست، از شیر خود استفاده می‌کند و دیگر دنبال شیر مصنوعی نخواهیم بود. شیر مصنوعی تکنولوژی‌ای است که وقتی غرب دید خوب نیست، به کشورهای در حال پیشرفت داد و کشور ما هم یکی از آن کشورهایی بود که کارخانه‌هایش را مستقر کرد. شیر مصنوعی که اصلاً شباهتی با شیر انسان ندارد را جایگزین شیر انسان کردیم؛ نه به لحاظ علمی و نه فرهنگ قرآنی شیر مصنوعی جای شیر مادر را نمی‌گیرد. صحبتی که در حال حاضر مطرح شد این است که هر بیمارستانی می‌تواند برای خود این کار را بکند، اما برای انتقال از جایی به جای دیگر باید تکنولوژی‌ای به کار گرفت که شیر دچار مشکل نشود.

ضرورت راه‌اندازی بانک‌های شیر مادر
پس از سال‌ها بی‌خبری از وضعیت بانک‌های شیر مادر، سرانجام تیرماه سال جاری، دکتر محمداسماعیل مطلق، مدیرکل دفتر سلامت جمعیت، خانواده و مدارس وزارت بهداشت از ضرورت راه‌اندازی بانک‌های شیر مادر در کشور صحبت کرد.

به گفته او تحقیقات علمی نشان می‌دهد که تغییر ترکیبات شیر مادر از هنگام تولد تا پایان دوره شیردهی با نیازهای غذایی و سلامتی و ایمنی کودک تناسب کامل دارد. ازاین‌رو کودکانی که با شیر مادر تغذیه می‌کنند، 6 برابر کودکان دیگر شانس زنده ماندن دارند. در راستای برنامه‌های کاهش مرگ‌ومیر نوزادان و کودکان و بهبود وضعیت سلامت آن‌ها، یکی از برنامه‌های توصیه‌شده افزایش تعداد شیرخواران تغذیه‌شده با شیر مادر و اجرای تغذیه انحصاری با شیر مادر تا 6 ماهگی است.

اولین بانک شیر مادر در تبریز راه‌اندازی شد
افتتاح اولین بانک شیر مادر کشور تیرماه سال جاری در بیمارستان الزهرا (س) تبریز انجام شد. پس از آن دکتر محمد حیدرزاده، رییس اداره سلامت نوزادان وزارت بهداشت از ادامه راه‌اندازی بانک شیر مادر در استان‌های اصفهان، مشهد، تهران و شیراز خبر داد.

او همچنین نسبت به تغذیه نوزادان با شیر غیرپاستوریزه از سوی سایر مادران هشدار داد و بانک شیر مادر را یکی از الزامات نوزادان نارس دانست؛ چراکه شیر خشک هیچ‌وقت نمی‌تواند ضامن نجات نوزادان نارس باشد. این نوزادان در هنگام تولد، وزن بسیار کمی دارند و حداقل سه ماه زودتر به دنیا آمده‌اند و مصرف شیر خشک احتمال پارگی روده‌ها در آنان را بالا می‌برد.

به گفته حیدرزاده در حال حاضر برزیل ۲۰۰ و اروپا حدود ۱۷۰ بانک شیر مادر دارد. در منطقه نیز ایران بعد از یکی از کشورهای عربی، دومین کشوری است که بانک شیر مادر را راه‌اندازی و سعی کرده است از تمام استانداردهای بین‌المللی استفاده کند. تقریباً تمامی استان‌های ما نیازمند راه‌اندازی یک بانک شیر مادر در مرکز استان هستند.

چگونگی بهره‌مندی از بانک شیر مادر
اگر مادری نتواند یا نخواهد به فرزند خود شیر بدهد، می‌توان از شیر اهداکننده استفاده کند. شیر مادر اهدایی، شیری است که توسط فرد دیگری غیر از مادر نوزاد، دوشیده‌ شده، فرآوری و آماده شده که در بانک شیر مادر نگه‌داری و برای شیرخوار نیازمند استفاده می‌شود. با ایجاد بانک شیر مادر محدودیت‌های استفاده از شیر مادر و مشکلات آن برطرف می شود. نوزاد نارس و بیمار بستری نیز از همان ابتدا و در طول درمان از شیر مادر تغذیه خواهند شد. در این بانک، شیر اهدایی مادران جمع‌آوری و پاستوریزه می‌شود تا برای مصرف در نوزادانی که از شیر مادر خودشان محروم هستند، آماده و امن شود. بدین‌معنی که شیرهای اهدایی مادران پس از تأیید آزمایشگاه مورد پاستوریزاسیون قرار می‌گیرند تا ریسک انتقال اچ‌آی‌وی، هپاتیت B و C، CMV و باکتری‌های معمول از بین برود.

مادران تا زمانی که به نوزاد شیر می‌هند، می‌توانند آن را اهدا کنند. قبلاً مادرانی که شیر بیشتر از نیاز نوزاد داشتند، دایه می‌شدند، ولی امروز با توجه به این‌که انتقال عفونت‌های ویروسی از طریق شیر مادر افزایش پیدا کرده ‌است و در عین حال در بعضی از مناطق به‌صورت بومی عفونت‌های ویروسی مانند هپاتیت وجود دارد، توصیه نمی‌شود که نوزادان از شیر مادر دیگری استفاده کنند، بلکه بهتر است در صورت نیاز نوزاد به شیر یک مادر دیگر، از بانک‌های شیر مادر استفاده شود.

در بانک شیرمادر، مانند بانک خون، مادرانی که شیر زیادی دارند، می‌توانند آن را اهدا کنند. این شیر ابتدا از لحاظ عفونت و میزان چربی و قند آن و احتمال وجود آب بررسی می‌شود و در نهایت پاستوریزه و در شیشه‌های مخصوص در دمای منفی ۲۰ درجه سانتیگراد نگه‌داری می‌شوند.