قليان، زمينه ساز اعتياد جوانان

تاريخچه قليان در ايران

«قليان وسيله اي آبي است براي کشيدن تنباکو که در خاورميانه و آسياي مرکزي متداول است. در فارسي به صورت قليان و غليان نيز ثبت شده و گاه نارگيلي نيز ناميده شده است. قليان براي استفاده از دود حاصل از تماس ذغال گداخته و تنباکوست که به اين عمل کشيدن «قليان» مي گويند.

تاريخ دقيق اولين استفاده از قليان در ايران مشخص نيست با اين حال، بنا به نوشته سيريل الگو، «اولين بار ابوالفتح گيلاني (متولد 1588) پزشک ايراني دربار اکبر اول، سطان مغول هند بود که دود تنباکو را از يک ظرف آب عبور داد تا آن را خالص تر و سرد کند و از اين طريق قليان که در شبه قاره به «حقه» معروف است را ابداع کرد.»

نخستين تصويري که از قليان به وسيله هنرمندان کشيده شده، احتمالاً تصوير «نشمي کماندار»، کار رضا عباسي، نقاش دربار شاه عباس بزرگ است که تا اواخر نيمه نخست سده يازدهم هجري زنده بوده است.

جهانگردان اروپايي که به ايران سفر کرده اند، از آن جمله «تاوارنيه» که در دوران صفويه به ايران آمد، به قليان و کشيدن تنباکو در ايران اشاره کرده اند. از جمله وي نوشته است که «ايرانيان تنباکو را با دستگاه کاملاً اختصاصي مي کشند. در کوزه گلي دهان گشادي به قطر سه انگشت، تنه قلياني از چوب با نقره که سوراخي در وسط دارد، قرار مي دهند و بر سر آن مقدار تنباکوي نم دار با اندکي آتش مي گذارند و در زير قليان سوراخ ممتدي است که در حالي که نفس را بالا مي کشند، دود تنباکو با شدت از امتداد سوراخ پايين آمده و درون آب که به رنگ هاي گوناگون مي آميزد، داخل مي شود اين کوزه مرتبا تا نصفه آب دارد دودي که در آب است به سطح مي آيد و هنگامي که نفس را بالا مي کشند، از ني قليان دود به دهان وارد مي شود. به واسطه آبي که به قليان مي ريزند، دود تنباکو تصفيه مي شود و کمتر ضرر مي رساند. والا با اين همه قليان که مي کشند، مقاومت براي آنها غير ممکن است ايرانيان اعم از زن و مرد، به طوري از جواني عادت به کشيدن تنباکو کرده اند، که کاسبي که بايد روزي پنج شاهي خرج کند، سه شاهي آن را به مصرف تنباکو مي رساند. او مي گويد اگر تنباکو نمي داشتم، چطور ممکن بود کيف و دماغ داشته باشم.»

اولئاريوس نيز که در سال 1046 در ايران بوده است مي نويسد: چندين گونه ظرف قليان در ايران ساخته مي شد. شيشه اي، کوزه اي، از جوزهندي (نارگيله)، کدويي که تا نيمه آب مي شد و گاهي در آن عطر مي ريختند.

«شاردن»، جهانگرد ديگر دوران صفوي، در سفرنامه خود مي نويسد: شاه عباس بسيار کوشيد تا از استعمال قليان در بين مردم جلوگيري کند براي اين کار، روزي در مجلس رسمي دستور داد که به جاي تنباکوي قليان، مهمانان را با سرگين (پِهن) چاق کنند و سپس در حالي که آنان مشغول کشيدن قليان خود بودند، گفت اين تنباکو را که وزير همدان براي من فرستاده است و ادعا مي کند که بهترين تنباکوي دنياست، چگونه است؟ آنان همگي از اين تنباکو تعريف کردند. آنگاه شاه خطاب بديشان گفت: «مرده شوي چيزي را ببرد که نمي توان آن را از پِهن تشخيص داد.»

سرانجام کار مخالفت شاه عباس بزرگ با تنباکو به تحريم آن کشيده شد و هنگامي که متوجه گرديد سربازانش پول خود را صرف کشيدن توتون و تنباکو مي کنند آنها را ممنوع ساخت و بازرگاناني که اين دو را به اردوي وي آورده بودند، با تنباکوي خود يکجا سوختند و سربازاني که مرتکب کشيدن توتون و تنباکو مي شدند، بيني و لبان شان را مي بريدند!

قليان در دوران قاجار بخشي از ضرورت هاي زندگي بود اشراف و بزرگان در خانه هاي خويش انواع قليان را نگهداري مي کردند که برخي از آنها جواهرکاري شده بودند واقعه قيام تنباکو در دوران قاجار و در نتيجه فتوايي توسط ميرزاحسن شيرازي مبني بر تحريم مصرف و فروش تنباکو رخ داد.

ضمنا گردشگران پرتغالي، قليان سنتي خود را که در بين آنها قليان هايي با چند لوله براي استفاده مشترک چند نفر از يک قليان ديده مي شد، در شهرهاي جنوبي و حاشيه خليج فارس در معرض ديد مردم قرار مي دادند، از آن زمان پديده قليان با فرهنگ ايراني درآميخت و مردم به گمان اينکه مصرف تنباکو، خطري ندارد، آن را به صورت يک سرگرمي پذيرا شدند تا بدانجا که امروزه قليان در بسياري از خانواده هاي ايراني، چايخانه ها، سفره خانه ها و مراکز گردشي و تفريحي، جا خوش کرده است!

قليان، زمينه ساز اعتياد جوانان

نوعا تفاله هاي تنباکو که بايد در زباله دان ريخته و معدوم شوند در قليان مصرف مي گردند. پس در اصلي ترين بخش، پديده قليان که تنباکوي آن است، از زيانبارترين و بدترين نوع تنباکو استفاده مي شود که نمي توان آن را کم خطر از مصرف سيگار دانست. ديدگاه کارشناسي در امور دخانيات براين است که درصد سرطان زايي از نوع حاد آن در کساني که قليان مي کشند، بيش از افرادي است که معتاد سيگارند. برخلاف تصوراتي که قليان را اعتيادآور نمي پندارند، اين پديده به علت بالا بودن ميزان نيکوتين در خون، خاصيت اعتيادآوري دارد.

البته تهيه و تدارک قليان پيوسته زمان بر است و آسان نيست به همين خاطر، افرادي که از اين شيوه دخانيات استعمال مي کنند، با دشواري هايي که رو در روي آنان است، روش ساده تر را برمي گزينند و گاه گاهي به سراغ قليان مي روند. از طرف ديگر کساني که قليان را به شکل تفنني استفاده مي کنند وقتي به سطح خوني خاص نيکوتن مي رسند و در واقع معتاد به مصرف دخانيات مي گردند، راهکار آسان تري را که همان مصرف سيگار است براي رفع نياز خود در نظر مي گيرند و به راستي اعتياد در قليان کشي با روي آوردن فرد معتاد به استعمال سيگار نمايان مي شود.

صاحب نظران اجتماعي که مصرف قليان را يک ضد ارزش فراگير مي دانند، براين باورند که قليان شبيه بازي است و در مصرف آن قبحي وجود ندارد و متأسفانه در ميان اقشار جامعه، زشتي ويژه اي در پديده قليان مشاهده نمي شود.تا جايي که در صورت استفاده شدن توسط زن ها و بچه ها بيشتر به صورت تفنن و تمسخر شبيه مي گردد.

قليان کشي، پديده فعلي جامعه ما نيست. سال ها در اقشار مختلف جامعه ايراني بوده و از آن به عنوان وسيله اي براي تفنن و سرگرمي ياد مي شود و در تاريخچه مصرف قليان در ايران، اصلي ترين قشري که قليان دامنگير آنان شده است زناني بوده اند که در حاشيه شهرهاي استان هاي جنوبي کشور زندگي مي کردند.

قليان به خاطر شکل و شمايلي که دارد گاهي براي تزيين خانه ها خريداري مي شود و وسوسه آزمايش آن، خانواده را به سمت قليان کشي سوق مي دهد و اين در حالي است که اين پديده شيوع مصرفي بالايي ندارد بررسي هاي آماري وزارت بهداشت در سال هاي گذشته در سرشماري شاخصه هاي بهداشت طرح سلامت نشان مي دهد که در برابر 20 درصد مصرف کنندگان سيگار، 2/3 درصد معتادان قلياني هستند و اين اختلاف بيشتر به سبب اختصاص محل هاي خاص در سفره خانه ها و قهوه خانه ها براي استفاده از قليان است اگر به شيوه استعمال دخانيات در روش قليايي بنگريم، درمي يابيم که آماده کردن قليان از حوصله خارج است در خانه ها، زن خانواده وظيفه قليان چاق کردن را دارد و با گسترش آپارتمان نشيني اين امکان از آنان سلب شده است و افراد قلياني براي رفع نياز نيکوتين خون خود، مشتري ثابت قهوه خانه ها شده اند و از آنجايي که آمد و شد به اين مکان ها در هر زمان ممکن نيست به مصرف سيگار روي مي آورند.

به باور يکي از کارشناسان سرطان زايي قليان کشي بيشتر از سيگار است وي مي افزايد: در قليان همه عوامل دست به دست هم مي دهند و آن را خطرناک تر از سيگار مي کنند.

نامرغوب بودن تنباکو، درجه حرارت زياد، توليد گاز2CO و مکش هاي ريوي و سرطاني مختلف را براي افراد قليان کش به ارمغان مي آورد. درجه حرارت و دود ناشي از تنباکو در سيگار حدود 200 درجه سانتي گراد است و همين دما و حرارت در قليان بسيار بالاتر درجه بندي شده است از سويي ذغال هاي نيمه سوخته و سوخته آتشدان قليان، گاز مونواکسيدکربن را مستقيما به بدن انتقال مي دهد و احساس گيجي بعد از مصرف تنباکو که افراد آن را نشانه مرغوبيت تنباکو مي دانند در واقع از گاز 2CO است.

يکي ديگر از مضرات قليان، برخاسته از اسانس هاي شيميايي با بو و مزه ميوه اي است که اين نوع توتون ها بر اثر حرارت بالا هيدروليز مي شوند. در قليان کش ها، سرطان هاي دهان، حلق و حنجره بيشتر ديده مي شود و در قليان همانند پيپ و چپق چون حرارت در راه هاي تنفسي فوقاني بسيار اثر مي گذارد،

دهان، حنجره و حلق در معرض خطر بيشتري هستند و اين در حالي است که سرطان هاي ريوي در افراد سيگاري بيشتر نمود پيدا مي کند مواد بيماري زايي که از تنباکوي عادي و ميوه اي متصاعد مي شود، سازوکار (مکانيسم) دفاعي بدن را از بين مي برد و با مساعد شدن زمينه براي بيماري ها افراد به برونشيت و انسداد ريوي حاد مبتلا مي گردند در مصرف قليان مکش ريوي است و بايد ريه ها را پر کرد. در حالي که براي سيگار، مکش دهاني هست و دود آن قورت داده مي شود.

بنابراين دود قليان که مضرتر است با مکش ريوي عميق تر تا انتهايي ترين خانه هاي ريه نفوذ مي کند و گاز مونواکسيدکربن باعث به وجود آمدن زمينه سرطان در خون شده و با غلظت خون، فشار آن نيز پايين آمده و نوسان پيدا مي کند.

در زمينه خاصيت آب در قليان بايد گفت برخلاف ديدگاه هايي که از طرف مصرف کنندگان تنباکو در روش قليان مطرح مي شود، آب قليان در پايين بودن زيان هاي تنباکو، نقش اساسي ندارد، آب در واقع دو کار انجام مي دهد ابتدا اينکه دماي دود را پايين مي آورد زيرا محفظه آتشدان دماي بسيار بالايي دارد که اين امر استعمال دود ناشي از تنباکو را غيرممکن مي کند، از طرف ديگر آب، نقش صافي (فيلتر) سيگار را بازي مي کند و مقداري از تار يا قطران حاصل از سوختن تنباکو را مي گيرد که کدر شدن آب پس از قليان کشي به خاطر حل شدن قير دوده و جرم در آن است اين دو عمل که آب قليان در آن دخيل است هيچ تأثيري براي جلوگيري از رسيدن مواد بيماري زا به بدن ندارد و تنها تنباکو را قابل استفاده مي کند.»

ريشه هاي اجتماعي قليان کشيدن

روانشناسي معتقد است که قليان خود انگيزه و کشاننده اصلي نيست کشاننده اصلي، خوش گذراندن است که به تدريج جنبه اعتياد پيدا مي کند روي آوردن بر چنين خوشگذراني هاي ناشي از بيکاري و بي مسئوليتي بيشتر افراد است يعني فردي که در محيط خانه هيچ نوع مسئوليتي از او خواسته نمي شود فضاي زندگي اش را از اينگونه خوشي ها پر مي کند و براي تخليه رواني نيز در بين بسياري از خانواده ها بخصوص قشر مرفه محدوديتي وجود ندارد لذا اينگونه اقشار به چنين پديده اي روي مي آورند و اقشار متوسط و پايين هم از آنان پيروي مي کنند اين مسئله در بين دختران بيشتر جنبه «مُد» پيدا مي کند براي اينکه جلب توجه مي نمايند.

مهم جديد بودن اين پديده در شهرهاي بزرگ در بين دختران است وگرنه جنبه زيبايي ندارد. دختران نيز به گروه همسالان خود نگاه مي کنند و مي خواهند احساسات پسرانه مقابل با محدوديت هاي دخترانه و ابراز استقلال را در خودشان تقويت کنند.

اما بيشتر در ميان افرادي ظاهر مي شود که انگيزه خاصي براي زندگي کردن ندارند و در مقابل هم نه مسئوليتي دارند و نه کاري در خانواده بلد هستند. در زمان هاي قديم در مجالس خاصي قليان مي کشيدند و مربوط به برخي افراد بود ولي امروزه متأسفانه جوانان که زندگي فانتزي را ترجيح مي دهند، در واقع همان مراسم قهوه خانه ها را به کافي شاپ ها تبديل کرده اند، البته اينکه چرا خوشي و شادي را در استفاده از دود تعبير مي کنند، جاي تأمل دارد، اما خود اين استفاده باعث توقف بيشتر در مکاني مي شود که اوقات فراغت افراد را پر مي کند و ممکن است شکارگاه آناني شود که مي خواهند خلوتگاه هاي اعتياد را پشت عرصه قليان فراهم کنند خود پديده قليان به تنهايي آسيب اجتماعي به حساب نمي آيد اما جوان هايي که قدرت دفاع از خود و توانايي نه گفتن بدين گونه دام ها را ندارند در پشت قليان در معرض آسيب هاي اجتماعي بزرگتري قرار مي گيرند.

پيامدهاي مطالعات صورت گرفته چنين مي نمايد که ميزان گاز دي اکسيدکربن در خون مصرف کنندگان قليان، بيشتر از سيگاري ها بوده و مقدار نيکوتين موجود در قليان به مقدار چشمگيري بيش از سيگار است./س