اربعین؛ الگوی عملی اقتصاد مقاومتی مردمی
به گزارش خبرگزاری بسیج مازندران، یادداشتی از سردار مسلمی "فرمانده سپاه کربلا" با موضوع تحلیل پدیده اربعین را می خوانید که اربعین را بهعنوان یک نمونه عینی «اقتصاد مقاومتی مردمی» معرفی میکند که در آن انگیزه خدمت، سرمایه اجتماعی بالا و حکمرانی شبکهای جایگزین منطق سود و پول میشود. در این یادداشت اربعین الگویی کارآمد، عادلانه و فرهنگی معرفی شده که میتواند الهامبخش سیاستگذاری اقتصادی و اجتماعی در جهان اسلام باشد.
متن کامل یادداشت سردار مسلمی به شرح ذیل می باشد:
اربعین امسال در حالی رقم خورد که گرمای سوزان پنجاه درجهای، سراسر مسیرهای نجف تا کربلا و شهرهای میزبان را دربر گرفته بود. گرمایی که در هر منطق متعارف، عامل بازدارندهای جدی برای مشارکت جمعی تلقی میشد، اما در برابر عزم و عشق حسینیِ میلیونها زائر از گوشه و کنار جهان تاب نیاورد. از روستاهای دورافتاده تا کلانشهرهای جهان، موجی از انسانهایی با ملیتها، زبانها و فرهنگهای گوناگون، در مسیری واحد گام نهادند. این تصویر عظیم، نه صرفاً یک آیین مذهبی، بلکه نمایشگاهی زنده از کارکردهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی ایمان و ولایت بود؛ الگویی که در ادبیات تخصصی اقتصاد اسلامی میتوان آن را «مدل عملیاتی اقتصاد مقاومتی مردمی» نامید.
در این مدل، پول و سود در حاشیه قرار میگیرد و «انگیزه خدمت» بهعنوان متغیر اصلی رفتار اقتصادی عمل میکند. مردم با اتکا به باورهای دینی و ارزشهای اخلاقی، منابع خود—از وقت و انرژی گرفته تا سرمایه مالی—را برای رفاه و آسایش دیگران هزینه میکنند. نتیجه این انگیزه، شکلگیری بالاترین سطح اعتماد اجتماعی است؛ اعتمادی که هزینههای مبادله را تقریباً به صفر میرساند و سرعت و کارآمدی تخصیص منابع را بهشدت افزایش میدهد. بازار اربعین، بازاری بیپول است که در آن، کالا و خدمات اساسی—غذا، آب، خدمات بهداشتی، محل اسکان—بدون قیمت و بدون شرط، با کرامت عرضه میشود. این مصداق عینی آموزه قرآنی «وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ» است، جایی که اولویت، نه حفظ منابع شخصی، بلکه رفع نیاز دیگران است.
سازماندهی این حجم از خدمترسانی، بدون فرماندهی متمرکز دولتی، جلوهای بیهمتا از حکمرانی شبکهای است. هزاران موکب، هر یک بهصورت داوطلبانه و مستقل، بخشی از مسئولیت را برعهده میگیرند و با پیوندهای غیررسمی اما قوی، یک شبکه گسترده و منعطف میسازند. برآوردها نشان میدهد که در اربعین امسال، بیش از ۲۰ هزار موکب فعال بوده، میلیونها وعده غذا و هزاران مکان اسکان رایگان فراهم شده و اگر این خدمات با معیارهای اقتصاد متعارف قیمتگذاری شود، ارزش آن به چندین میلیارد دلار میرسد. نکته کلیدی این است که این حجم عظیم منابع، نه از طریق بودجههای دولتی یا قراردادهای بازار، بلکه با اعتماد، فرهنگ ایثار و سرمایه اجتماعی تجهیز و مدیریت میشود.
از منظر تحلیلی، مدل اقتصادی اربعین را میتوان در چند شاخص کلیدی خلاصه کرد:
انگیزه: معنوی و اخلاقی، در برابر انگیزه مادیِ غالب در سرمایهداری یا انگیزه برابری صرف در سوسیالیسم.
سازوکار تخصیص: نیازمحور، در برابر قیمتمحور در سرمایهداری و سهمیهمحور در سوسیالیسم.
ساختار حکمرانی: شبکهای و مردمی، در برابر حکمرانی متمرکز دولتی در سوسیالیسم یا تنظیمگری محدود بازار آزاد در سرمایهداری.
نقش پول: حداقلی و غیرضروری برای جریان خدمات، در برابر نقش محوری آن در هر دو مدل رایج.
سرمایه اجتماعی: بسیار بالا، برخلاف فرسایش تدریجی آن در جوامع مصرفزده.
این مقایسه نشان میدهد که اقتصاد اربعینی، تلفیقی از کارآمدی تخصیصی، عدالت اجتماعی و پایداری فرهنگی را ارائه میدهد که در مدلهای اقتصادی رایج بهسختی همزمان یافت میشود.
پیوند این تجربه با اقتصاد مقاومتی، روشن و مستند است. اربعین، مردمیبودن را در بالاترین سطح نمایش میدهد؛ منابع داخلی را—از نذر و وقف تا توان داوطلبانه—بهکار میگیرد؛ عدالت را با رعایت کرامت انسانی محقق میکند؛ و در برابر فشارهای محیطی، نمونهای کامل از تابآوری عملی است. چنین الگویی میتواند در طراحی سیاستهای کلان جهان اسلام، بهویژه در حوزه امدادرسانی بحران، تأمین کالاهای اساسی و توسعه مناطق محروم، نقشی راهبردی داشته باشد.
بعد تمدنی این پدیده نیز بسیار پر اهمیت است. اربعین بستری است که در آن هنجارهایی چون ایثار، مراقبت از آسیبپذیران، پرهیز از اسراف، تعاون و تکریم همنوعان و...، در یک مقیاس میلیونی تمرین و نهادینه میشود. این هنجارها، اگر به زندگی روزمره و ساختارهای اجتماعی منتقل شوند، میتوانند شالوده «تمدن نوین اسلامی» باشند—تمدنی که در آن خدمت به دیگران بالاترین سرمایه است، کرامت انسانی معیار اصلی موفقیت و لبخند رضایت یک زائر، مهمتر از هر شاخص اقتصادی.
برای بهرهبرداری راهبردی از این تجربه، چند اقدام ضروری به نظر میرسد: مستندسازی دقیق دادههای اربعین برای استخراج الگوهای تکرارپذیر؛ طراحی سازوکارهای انتقال این مدل به سایر بخشهای اقتصادی و اجتماعی؛ ایجاد پیوند ساختاری بین شبکههای مردمی اربعین و برنامههای اقتصاد مقاومتی؛ و آموزش و فرهنگسازی برای گسترش این الگو در زندگی روزمره ملتها.
اربعین امسال، با وجود گرمای بیسابقه، نشان داد که اقتصاد توحیدی، اگر بر پایه ایمان، ولایت و مشارکت داوطلبانه بنا شود، میتواند هر مانع طبیعی و محدودیت مادی را پشت سر بگذارد. این نه یک تجربه مقطعی، بلکه یک مدل زنده و الهامبخش است که میتواند بنیانگذار الگوی اقتصادی–اجتماعی آینده جهان اسلام و پایهگذار تمدن نوین اسلامی باشد.
