بررسی تحلیلی کارکردهای اقتصادی و اجتماعی وقف در تقویت تابآوری اقتصادی و انسجام ملی
به گزارش خبرگزاری بسیج؛ در این مقاله تحلیلی، نقش وقف در تحقق شعار «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی» بررسی میشود. با تکیه بر بیانات رهبر شهید انقلاب و مبانی وقف، نشان میدهیم چگونه وقف میتواند بهعنوان سرمایه پایدار مردمی، پشتوانه تولید ملی، عدالت اجتماعی، همبستگی ملی و امنیت پایدار باشد و راهکارهای کاربردی برای روزآمدسازی نظام وقف در چارچوب اقتصاد مقاومتی ارایه میکنیم.
مقدمه:
بیان مسأله
در دهه اخیر، تشدید تحریمهای یکجانبه و فشارهای اقتصادی قدرتهای سلطهگر علیه جمهوری اسلامی ایران، واژه «اقتصاد مقاومتی» را به یکی از کلیدیترین مفاهیم ادبیات حکمرانی کشور تبدیل کرده است.
بر اساس بیانات امام شهید سیدعلی خامنهای (قدس سره)، اقتصاد مقاومتی به معنای اقتصادی است که در شرایط فشار، تحریم و خصومتهای شدید بتواند مسیر رشد و شکوفایی خود را ادامه دهد و تداوم پیشرفت را تضمین کند. این الگو، اقتصادی مردمپایدار، تولیدمحور، درونزا و برونگرا را مطالبه میکند که در آن، هم دولت و هم مردم، هر یک نقش غیرقابل جایگزینی دارند.
از سوی دیگر، در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اسلامی، امنیت ملی و وحدت ملی نه فقط دو مفهوم سیاسی، بلکه زیرساخت همه پیشرفتها هستند؛ امنیت که نباشد، نه اقتصادی پابرجا میماند، نه علمی پیش میرود و نه اشتغال شکل میگیرد. در این نگاه، حضور مردم در صحنههای مختلف سیاسی و اجتماعی، نماد قدرت ملی و پشتوانه اصلی امنیت و ثبات کشور است؛ قدرتی که زمینه شکوفایی اقتصاد را فراهم میسازد.
در میان ابزارهای متعدد اقتصاد اسلامی برای تقویت بنیه اقتصادی و اجتماعی جامعه، وقف جایگاهی ویژه دارد. وقف یک سازوکار دیرپای مردمی است که سرمایه مادی را به ثروت ماندگار معنوی تبدیل میکند و آن را در مسیر منفعت عمومی و عدالت اجتماعی هدایت مینماید.
پرسش اصلی این مقاله این است که:
وقف چگونه میتواند در تحقق «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی» نقشآفرینی کند؟
به بیان دیگر، پیوند وقف با مؤلفههای اقتصاد مقاومتی، وحدت ملی و امنیت ملی چیست و چه سازوکارهایی برای بالفعلسازی این ظرفیت وجود دارد؟
ضرورت بحث
چند عامل، ضرورت پرداختن به این بحث را دوچندان میکند:
1. شدت گرفتن فشارهای اقتصادی و جنگ ترکیبی دشمن
تجربه سالهای اخیر نشان داده است که دشمنان ملت ایران نه فقط از ابزار نظامی، بلکه از تحریم اقتصادی، جنگ روانی، عملیات رسانهای و برهم زدن امنیت بهعنوان شیوههای اصلی ضربهزدن به کشور استفاده میکنند.
در چنین شرایطی، «اقتصاد مقاومتی» و «امنیت ملی» دو لبه یک قیچیاند که بدون هماهنگی و تقویت متقابل، کارایی لازم را نخواهند داشت. وقف میتواند بهعنوان یک منبع پایدار مالی و اجتماعی، بخشی از بار این مقابله را بر دوش بگیرد.
2. ظرفیتهای خفته وقف و امور خیریه در ساختار اقتصادی کشور
در بسیاری از جوامع اسلامی، وقف نقش تاریخی مهمی در تأمین هزینههای آموزش، بهداشت، زیرساختهای عمومی، حمایت از تولید و کاهش فقر داشته است. در ایران نیز، شبکه گسترده موقوفات و فرهنگ ریشهدار وقف، امکان آن را فراهم میآورد که سرمایههای خرد و کلان مردمی بهجای مصرف زودگذر، در مسیر تقویت بنیانهای اقتصاد مقاومتی قرار گیرد.
با این حال، بعضا نبود نگاه روزآمد، ضعف در شفافیت و کارآمدی، و فقدان پیوند نظاممند با سیاستهای کلان اقتصادی، مانع بهرهگیری کامل از این ظرفیت شده است.
3. نیاز به تقویت وحدت ملی و سرمایه اجتماعی در پرتو وقف
بیانات رهبر شهید انقلاب درباره امنیت ملی، به روشنی نشان میدهد که دشمن در وهله اول وحدت ملی و امنیت ملی را هدف میگیرد؛ چرا که با از هم گسیختن همبستگی اجتماعی، زیرساخت هرگونه پیشرفت اقتصادی نیز فرو میریزد.
وقف بهعنوان یک نهاد فرامذهبی، فراملی و فراتر از منافع گروهی میتواند پل ارتباطی میان اقشار مختلف جامعه باشد و حسّ مشارکت، همسرنوشتی و اعتماد متقابل را تقویت کند؛ امری که برای تحقق اقتصاد مقاومتی حیاتی است.
هدف از نگارش مقاله
این مقاله با تکیه بر بیانات رهبر شهید انقلاب درباره اقتصاد مقاومتی، امنیت ملی و نقش مردم در ساخت قدرت ملی، و نیز با بهرهگیری از مبانی فقه وقف و تجارب تاریخی آن، اهداف زیر را دنبال میکند:
1. تبیین نظری پیوند سهگانه «وقف»، «اقتصاد مقاومتی» و «امنیت و وحدت ملی»
در این چارچوب، تلاش میشود نشان داده شود که چگونه وقف میتواند بهعنوان بخشی از زیرساخت نرم اقتصاد مقاومتی عمل کند و در عینحال، پشتوانه وحدت و امنیت ملی باشد.
2. تحلیل کارکردی نقش وقف در تحقق شاخصهای اقتصاد مقاومتی
از جمله در: حمایت از تولید ملی، کاهش وابستگی، تقویت سرمایه اجتماعی، توزیع عادلانه ثروت، و توسعه علم و فناوری.
3. ارایه راهکارهای عملی برای روزآمدسازی نظام وقف در راستای شعار «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی»
این راهکارها شامل اصلاح ساختار مدیریتی موقوفات، طراحی الگوهای جدید وقف تولیدی، تقویت شفافیت و اعتماد عمومی، و پیوند مؤثر وقف با سیاستهای کلان اقتصادی و امنیتی کشور خواهد بود.
در راستای تحقق اهداف ترسیمی، سعی داریم نشان دهیم چگونه وقف میتواند بهعنوان سرمایه پایدار مردمی، پشتوانه تولید ملی، عدالت اجتماعی، همبستگی ملی و امنیت پایدار باشد و راهکارهای کاربردی برای روزآمدسازی نظام وقف در چارچوب اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی را ارایه خواهیم نمود.
۱. اقتصاد مقاومتی از منظر رهبر شهید انقلاب
۱.۱. تعریف و فلسفه ظهور اقتصاد مقاومتی
در بیانات امام شهید سیدعلی خامنهای (قدس سره)، اقتصاد مقاومتی پاسخی است به شرایطی که دشمنان ملت ایران با تحریمهای یکجانبه و غیرانسانی و فشارهای اقتصادی، تلاش کردهاند مسیر رشد کشور را مختل کنند. ایشان در دیدار با کارآفرینان، اقتصاد مقاومتی را مفهومی مرتبط با کارآفرینی معرفی کرده و دو علت اصلی نیاز کشور به این نوع اقتصاد را چنین برشمردهاند:
۱) فشار اقتصادی دشمنان،
۲) آمادگی کشور برای جهش.
بر این اساس، میتوان پیرامون اقتصاد مقاومتی تعریف زیر را ارایه کرد:
اقتصاد مقاومتی الگویی از ساماندادن اقتصاد ملی است که در آن، کشور حتی در سختترین شرایط فشار و تحریم، امکان ادامهی رشد، شکوفایی و تحقق اهداف توسعهای خود را از دست نمیدهد.
۱.۲. ارکان اصلی اقتصاد مقاومتی
بر اساس اندیشه تابناک رهبر شهید انقلاب، میتوان ارکان زیر را بهعنوان ستونهای اقتصاد مقاومتی برشمرد:
1. مقاوم بودن اقتصاد در برابر تهدید و تحریم
اقتصاد باید مستحکم، غیرقابل نفوذ و غیرقابل تأثیرپذیری یکطرفه از سوی دشمن باشد. به عبارت دیگر، سازوکارهای تولید، توزیع، مصرف و تأمین مالی باید به گونهای طراحی شود که با بروز هرگونه تحریم و تهدید، کشور در معرض فروپاشی و اختلال شدید قرار نگیرد.
2. مردمپایه بودن اقتصاد
رهبر شهید انقلاب بارها تأکید کردهاند که باید به مردم میدان داده شود؛ بخش خصوصی و عمومی مردمی باید فعال گردد، از فکرها، اندیشهها و سرمایههای خرد و کلان مردم استفاده شود و زمینه مشارکت واقعی آنها در اقتصاد مهیا گردد. این مشارکت، هم در بعد سرمایهگذاری و تولید، و هم در مصرف و فرهنگ اقتصادی اهمیت دارد.
3. حمایت از تولید ملی و درونزا بودن اقتصاد
یکی از ارکان اقتصاد مقاومتی، حمایت قاطع از تولید ملی در بخشهای صنعت و کشاورزی است. این حمایت، از فعالسازی واحدهای کوچک و متوسط تا مدیریت هوشمند واردات و تقویت مزیتهای نسبی کشور را دربر میگیرد.
4. مدیریت منابع ارزی و مالی
در بیانات ایشان، مدیریت درست منابع ارزی و اتخاذ تصمیمهای قاطع و پایدار در این زمینه، از شاخصهای مهم اقتصاد مقاومتی دانسته شده است؛ یعنی اقتصاد مقاومتی، اقتصاد سربههوا و بیبرنامه نیست، بلکه اقتصادی است که با تدبیر و برنامهریزی جدی اداره میشود.
5. مدیریت مصرف و مبارزه با اسراف
کاهش اسراف، ترویج فرهنگ صرفهجویی، و آغاز اصلاح الگوی مصرف از خود دولت، از دیگر مؤلفههای اقتصاد مقاومتی است. رسانهها، بهویژه رسانه ملی، وظیفه دارند در این زمینه فرهنگسازی کنند و دولت نیز باید با اصلاح رویههای خود، به الگویی عملی برای جامعه تبدیل شود.
6. تبیین نظری و علمی اقتصاد مقاومتی
اقتصاد مقاومتی صرفا یک شعار سیاسی نیست؛ بلکه نیازمند تبیین علمی در دانشگاهها و مراکز پژوهشی است تا ابعاد، حدود و شاخصهای آن به روشنی تبیین شود و در سیاستگذاریها منعکس گردد.
این ارکان، چارچوبی را فراهم میکنند که وقف و امور خیریه باید در آن جایابی شوند تا نقش خود را در تحقق اهداف اقتصاد مقاومتی ایفا کنند.
۲. پیوند اقتصاد مقاومتی با امنیت ملی و وحدت ملی
۲.۱. امنیت ملی؛ زیرساخت همه پیشرفتها
در بیانات امام شهید خامنهای، مفهوم امنیت ملی بهعنوان زیرساخت همه پیشرفتها بازنمایی شده است. مضمون محوری این بیانات آن است که:
امنیت ملی همهچیز است؛ اگر امنیت نباشد، هیچچیز نیست؛ نه اقتصاد، نه علم، نه اشتغال.
به بیان دیگر، هر گونه پیشرفت اقتصادی ـ از جمله تحقق اقتصاد مقاومتی ـ نیازمند محیطی امن و باثبات است. اگر کشور درگیر ناامنی داخلی، بحرانهای مصنوعی و تهدید مستمر باشد، هیچ سرمایهگذاری بلندمدتی شکل نمیگیرد و حتی اگر رشد اقتصادی مقطعی حاصل شود، تداوم و پایداری نخواهد داشت.
۲.۲. نقش وحدت ملی و مشارکت مردم در ایجاد امنیت و شکوفایی اقتصادی
بر اساس بیانات رهبر شهید انقلاب، حضور در صحنه راهپیماییهای دفاع از آرمانها و ارزشهای انقلاب اسلامی (مانند راهپیمایی روز بیست و دوم بهمن، راهپیمایی روز جهانی قدس و راهپیمایی حمایت از نیروهای مسلح در مقابله با دشمن و بیعت با رهبری) و همچنین حضور پرشور مردم در انتخابات، نمادی از قدرت ملی و پشتوانه امنیت ملی معرفی شده است. ایشان تبیین میکنند که:
* مشارکت مردم ← تقویت وحدت ملی
* وحدت ملی ← افزایش قدرت ملی
* قدرت ملی ← تثبیت امنیت کشور
* امنیت پایدار ← فراهمشدن زمینه پیشرفت علمی، اقتصادی و شکوفایی
از این زاویه، اقتصاد مقاومتی بدون مشارکت واقعی مردم و بدون وحدت ملی تحققپذیر نیست. اگر جامعه دچار شکافهای عمیق، بیاعتمادی و واگرایی شود، نه سرمایه اجتماعی کافی برای اجرای سیاستهای سخت اقتصادی وجود دارد و نه نیروهای اجتماعیِ کافی برای تحمل هزینههای کوتاهمدت اصلاحات ساختاری.
۲.۳. منطق «مقاومسازی حداکثری»؛ از بسیج دفاعی تا اقتصاد مقاومتی
در بیانات رهبر شهید انقلاب درباره بسیج، منطق اصلی این نهاد مقاومسازی حداکثری کشور در برابر تهدیدها و خطرها معرفی شده است؛ بسیج برای آن است که توان مقاومت کشور در مقابل هر تهدیدی، در بالاترین سطح ممکن قرار گیرد. اگر این منطق را به عرصه اقتصاد تعمیم دهیم، اقتصاد مقاومتی را میتوان بسیج اقتصادی کشور دانست:
* بسیج دفاعی ← مقاومسازی حداکثری در برابر تهدید نظامی و امنیتی
* اقتصاد مقاومتی ← مقاومسازی حداکثری در برابر تحریم، فشار اقتصادی و جنگ اقتصادی
* در هر دو، مردم نقش محوری دارند و سازوکارها باید مردمپایه باشد.
در این میان، وقف و امور خیریه، یکی از سازوکارهای دیرپای و ریشهدار مردمپایه است که میتواند نقش بسیج اقتصادی مردمی را در سطحی پایدار و نهادینه ایفا کند.
۳. وقف؛ سرمایه معنوی و اقتصادی در خدمت تابآوری ملی
۳.۱. تعریف و جایگاه وقف در اقتصاد اسلامی
وقف در فقه اسلامی، عبارت است از حَبْس عین و تسبیل منفعت؛ یعنی مالک، مال خود را به گونهای از مالکیت خصوصی خارج میکند که امکان فروش، هبه یا ارثبردن آن از بین میرود و منافع آن برای مدت نامحدود در خدمت هدفی الهی، عمومی و مستمر قرار میگیرد. این تعریف، چند نکته اقتصادمحور مهم دارد:
1. تبدیل سرمایه خصوصی به سرمایه عمومی پایدار
مالِ موقوف شده، بهجای آنکه در چرخه مصرف فردی یا سودجویی کوتاهمدت باقی بماند، به داراییای تبدیل میشود که منافع آن در خدمت جامعه و نسلهای آینده قرار میگیرد.
2. ایجاد جریان مستمر درآمد برای اهداف اجتماعی
وقف یک سازوکار تأمین مالی پایدار و غیربودجهای برای فعالیتهای خیریه، آموزشی، بهداشتی، عمرانی و حتی تولیدی است.
3. پیوند ایمان و اقتصاد
وقف، تصمیمی صرفا اقتصادی نیست؛ ریشه در ایمان، اخلاص و احساس مسئولیت دینی و انسانی دارد. همین پیوند، توانایی وقف در تولید سرمایه اجتماعی و اخلاقی را افزایش میدهد.
۳.۲. کارکردهای تاریخی وقف در توسعه علم، رفاه و عدالت
در تاریخ تمدن اسلامی، بسیاری از مدارس، کتابخانهها، بیمارستانها، قنوات، پلها و کاروانسراها با سرمایه وقف ایجاد و اداره شدهاند. این تجربیات نشان میدهد که وقف میتواند:
* هزینههای ساخت و اداره زیرساختهای عمومی را تأمین کند؛
* دسترسی اقشار محروم به آموزش و بهداشت را افزایش دهد؛
* فرصتهای شغلی ایجاد کند؛
* و به توزیع عادلانهتر امکانات کمک نماید.
این کارکردها، امروز نیز میتواند در قالبی روزآمد و متناسب با نیازهای اقتصاد مقاومتی، دوباره فعال شود.
۴. نقش وقف در تحقق مؤلفههای اقتصاد مقاومتی
در این بخش، بر پایه ارکان اقتصاد مقاومتی که پیشتر بیان شد، نقش وقف را در هر کدام به صورت تحلیلی بررسی میکنیم.
۴.۱. وقف و تقویت بنیانهای تولید ملی
یکی از محورهای اصلی اقتصاد مقاومتی، حمایت از تولید ملی و فعالسازی ظرفیتهای درونی کشور است. وقف میتواند در این زمینه نقشهای زیر را ایفا کند:
1. ایجاد و توسعه موقوفات تولیدی
بهجای آنکه وقف صرفا به ساخت بناهای مذهبی یا امور مصرفی محدود شود، میتوان با طراحی وقفهای جدید، املاک کشاورزی، واحدهای صنعتی، کارگاههای تولیدی، مراکز فناوری و شرکتهای دانشبنیان را بهعنوان موقوفات تولیدی تعریف کرد؛ به گونهای که منافع حاصل از فعالیت تولیدی، در مسیر اهداف وقف هزینه شود.
2. تأمین مالی پایدار برای کسبوکارهای کوچک و متوسط
واحدهای کوچک و متوسط تولیدی، طبق تأکید رهبر شهید انقلاب، حلقه بسیار مهم در اقتصاد مقاومتیاند. وقف میتواند با ایجاد صندوقهای حمایتی وقفی، به تأمین سرمایهی در گردش، تضمین بخشی از ریسک و ارایه تسهیلات قرض الحسنه کمک کند.
3. حمایت از تولید دانشبنیان و اقتصاد دانشمحور
بخشی از وقفها میتواند به ایجاد و توسعه مراکز پژوهشی، آزمایشگاهها، شتابدهندهها و پارکهای علم و فناوری اختصاص یابد. این نوع وقف، هم پشتوانه علمی اقتصاد مقاومتی را تقویت میکند و هم به درونزا شدن فناوری کمک میکند.
۴.۲. وقف و مدیریت مصرف، کاهش اسراف و اصلاح فرهنگ اقتصادی
وقف به طور طبیعی نوعی ایثار و گذشت از مصرف شخصی به نفع منفعت عمومی است. این منطق میتواند الهامبخش اصلاح الگوی مصرف در جامعه باشد:
* ترویج فرهنگ وقف و مشارکت در موقوفات، مردم را به سمت ترجیح منافع بلندمدت بر لذتهای کوتاهمدت سوق میدهد.
* با توسعه موقوفات خدماتی در حوزه بهداشت، آموزش و رفاه، میتوان بخشی از هزینههای خانوارها را کاهش داد و فشار بر بودجه دولت را نیز کم کرد؛ این امر به کاهش مصرف بیرویه منابع دولتی و همسویی با اهداف اقتصاد مقاومتی کمک میکند.
* تبلیغ و تبیین نمونههای موفق وقف، میتواند در رسانهها بهعنوان بخشی از فرهنگسازی برای مبارزه با اسراف و تجملگرایی به کار گرفته شود.
۴.۳. وقف بهعنوان پشتوانه مردمپایه اقتصاد
اقتصاد مقاومتی بر مشارکت و حضور مردم در عرصه اقتصاد تأکید دارد. وقف دقیقا سازوکاری است که در آن مردم، با میل و انگیزه دینی و انسانی خود، در ساختار اقتصادی کشور شریک میشوند:
* افراد صاحب سرمایه میتوانند بخشی از دارایی خود را وقف کنند؛
* عموم مردم میتوانند با مشارکت در «وقفهای مشارکتی» و «وقفهای جمعی»، حتی با سرمایههای خرد، در ایجاد موقوفات جدید سهم داشته باشند؛
* وقف میتواند پل ارتباطی میان سرمایه خرد مردم و پروژههای کلان عدالتمحور باشد.
این مشارکت گسترده، سرمایه اجتماعی لازم برای تحقق سیاستهای اقتصاد مقاومتی را تقویت میکند و حس مالکیت و مسئولیت مشترک نسبت به سرنوشت کشور را بالا میبرد.
۴.۴. وقف و مدیریت منابع ارزی و مالی با رویکرد عدالتمحور
هرچند وقف مستقیما به «منابع ارزی» مرتبط نیست، اما در مدیریت منابع مالی داخلی نقش مهمی دارد. با هدایت هوشمندانه موقوفات:
* میتوان بخشی از نیازهای ارزی (مثلا برای واردات تجهیزات حیاتی پزشکی یا علمی) را از محل درآمدهای وقفی تأمین کرد؛
* میتوان با سرمایهگذاری موقوفات در بخشهای مولد، به کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی کمک نمود؛
* میتوان با طراحی سازوکارهای شفاف و قانونمند، از سوءاستفاده و فساد در موقوفات جلوگیری کرد و بدینترتیب الگویی برای حکمرانی مالی سالم ارایه کرد که با روح اقتصاد مقاومتی سازگار است.
۵. وقف، وحدت ملی و امنیت ملی؛ از همبستگی اجتماعی تا قدرت ملی
۵.۱. وقف و تقویت وحدت ملی
در بیانات رهبر شهید انقلاب، خدشهدارکردن وحدت ملی، یکی از اهداف اصلی دشمن برای ضربه زدن به کشور معرفی شده است. وقف میتواند در چند سطح، به تقویت وحدت ملی کمک کند:
1. ایجاد حس همسرنوشتی میان اقشار مختلف
وقتی مردم میبینند که موقوفات، بدون تبعیض قومیتی، مذهبی یا طبقاتی، در خدمت منفعت عمومی است، احساس تعلق و همسرنوشتی آنها به یکدیگر و به کشور افزایش مییابد.
2. کاهش شکاف طبقاتی و احساس محرومیت نسبی
اگر درآمد موقوفات به صورت شفاف و عادلانه برای کاهش فقر، افزایش دسترسی محرومان به خدمات عمومی و توسعه مناطق محروم بهکار گرفته شود، احساس بیعدالتی و محرومیت نسبی که یکی از عوامل تضعیف وحدت ملی است، کاهش مییابد.
3. ایجاد فضاهای مشترک دینی ـ اجتماعی
بسیاری از موقوفات، مانند مساجد، حسینیهها، مراکز فرهنگی و علمی، فضاهایی هستند که در آن افراد با سلیقهها و گرایشهای مختلف کنار هم قرار میگیرند؛ این فضاها، اگر به درستی اداره شوند، میتوانند به محل گفتگو، تفاهم و همدلی تبدیل شوند.
۵.۲. وقف بهعنوان تقویتکننده امنیت نرم و سرمایه اجتماعی
امنیت ملی فقط به قدرت دفاعی سخت وابسته نیست؛ بلکه بخش مهمی از آن، ناشی از امنیت نرم است که ریشه در سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی و مشروعیت نظام سیاسی دارد. وقف در این عرصه:
* با نشاندادن وجهه مردمی و عدالتخواهانه نظام اسلامی، اعتماد مردم را نسبت به ساختار حاکمیت افزایش میدهد؛
* با کمک به حل مشکلات واقعی مردم (از رفاه تا آموزش و درمان)، احساس رضایت و همراهی آنها با سیاستهای کلان را تقویت میکند؛
* با فراهمساختن میدان برای حضور داوطلبانه مردم در امور خیر و عام المنفعه، روحیه مسئولیتپذیری و کنشگری اجتماعی را بالا میبرد.
این عوامل، در کنار حضور سیاسی مردم در انتخابات و صحنههای عمومی (مانند راهپیمایی روز بیست و دوم بهمن، راهپیمایی روز جهانی قدس و راهپیمایی حمایت از نیروهای مسلح در مقابله با دشمن و بیعت با رهبری)، به افزایش قدرت ملی کمک میکند؛ قدرتی که به تعبیر امام شهید سیدعلی خامنهای (قدس سره)، پشتوانه اصلی امنیت ملی است و بدون آن، پیشرفت اقتصادی پایدار امکانپذیر نیست.
۶. تحول در اقتصاد وقف با رویکرد اقتصاد مقاومتی
برای آنکه وقف واقعا در خدمت «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی» قرار گیرد، لازم است تحولی عمیق در اقتصاد وقف صورت پذیرد. برخی مؤلفهها و شاخصهای این تحول عبارتاند از:
۶.۱. گذار از وقف سنتی صرفا مصرفی به وقف تولیدی و توسعهای
* وقف سنتیِ مصرفی عموما بر تأمین مستقیم مصرف (مانند اطعام، مراسم، تعمیر بناها) متمرکز است.
* در اقتصاد مقاومتی، باید مدل وقف به سمت ایجاد منابع پایدار درآمدی از طریق سرمایهگذاری در تولید، صنعت، کشاورزی، گردشگری حلال و اقتصاد دانشبنیان حرکت کند.
* شاخص این تحول، افزایش سهم موقوفات مولد و درآمدزا در سبد داراییهای وقفی و کاهش وابستگی آنها به کمکهای جاری و بودجهای است.
۶.۲. شفافیت، پاسخگویی و اعتمادسازی در مدیریت موقوفات
* بدون اعتماد عمومی، وقف نمیتواند گسترش یابد.
* شفافسازی میزان داراییها، نحوه مدیریت، مصارف و خروجیهای موقوفات، و ارایه گزارشهای دورهای، شاخص مهمی از حکمرانی خوب در اقتصاد وقف است.
* استفاده از سامانههای الکترونیک برای ثبت، رصد و گزارش موقوفات، و امکان نظارت عمومی و نخبگانی، میتواند اعتماد مردم را افزایش دهد و آنها را به وقفهای جدید ترغیب کند.
۶.۳. پیوند استراتژیک وقف با سیاستهای کلان اقتصاد مقاومتی
* موقوفات باید در نقشه کلان اقتصاد مقاومتی جایگاه مشخص داشته باشند؛ مثلا مشخص شود چه بخشی از موقوفات، در کدام محورهای سیاستی (حمایت از تولید، کاهش فقر، توسعه علم و فناوری، آمایش سرزمینی، و…) متمرکز میشوند.
* تعیین اولویتهای ملی برای جهتدهی به وقفهای جدید و اصلاح نیات قدیمی (در حد امکان فقهی) میتواند موجب شود که وقف از حالت پراکنده و جزیرهای، به بخشی منسجم از راهبرد ملی مقاومسازی اقتصاد تبدیل شود.
۶.۴. نوآوری فقهی و حقوقی برای انعطافپذیری بیشتر وقف
* برخی موانع حقوقی و اداری، مانع بهرهگیری حداکثری از ظرفیت وقف در پروژههای تولیدی میشوند.
* با بهرهگیری از اجتهاد پویا و استفاده از ابزارهای حقوقی نوین (مانند صندوقهای وقفی، شرکتهای وقفی، اوراق وقفی، مشارکت وقفی ـ دولتی) میتوان انعطافپذیری وقف را افزایش داد.
* شاخص این تحول، افزایش تنوع ابزارهای مالی و حقوقی وقفی و رشد سرمایهگذاری وقفی در حوزههای پیشران اقتصاد مقاومتی است.
۷. راهکارهای نقشآفرینی وقف در تحقق شعار «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی»
در این بخش، چند راهکار عملی و سیاستی برای فعالسازی نقش وقف در تحقق شعار سال ۱۴۰۵ ارایه میشود.
۷.۱. تدوین نقشه ملی «وقف در خدمت اقتصاد مقاومتی»
تنظیم سندی راهبردی که در آن:
* اهداف کلان وقف در اقتصاد مقاومتی؛
* اولویتهای موضوعی و جغرافیایی موقوفات؛
* نقش دستگاههای مختلف (اوقاف، دولت، بخش خصوصی، نهادهای مردمی)؛
* و شاخصهای ارزیابی اثربخشی موقوفات به صورت روشن تبیین شود.
این سند باید همسو با سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی تدوین گردد و از روح مردممحوری، عدالتمحوری و دانشمحوری رهبری تبعیت کند.
۷.۲. طراحی و ترویج الگوهای وقف تولیدی و کارآفرین
ایجاد نمونههای موفق:
* مزارع کشاورزی وقفی با الگوی کشاورزی دانشبنیان؛
* واحدهای صنعتی وقفی در مناطق کمتر برخوردار؛
* مجتمعهای گردشگری حلال وقفی؛
* و شرکتهای دانشبنیان وقفی با مشارکت نخبگان علمی.
معرفی گسترده این الگوها در رسانهها و شبکههای اجتماعی، برای ترغیب واقفان جدید به انتخاب نیات تولیدی و توسعهای.
۷.۳. تقویت نقش وقف در حوزه آموزش، پژوهش و فناوری
اختصاص موقوفات بیشتر به:
* بورسیه دانشجویان مستعد مناطق محروم؛
* تأمین هزینههای پژوهشهای راهبردی در حوزه اقتصاد مقاومتی؛
* حمایت از طرحهای فناورانه جوانان؛
* و ایجاد زیرساختهای آموزشی و پژوهشی در دانشگاهها و حوزههای علمیه.
پیوند دادن این موقوفات با اهدافی مانند خودکفایی علمی، کاهش وابستگی فناوری و توسعه اقتصاد دانشبنیان امری لازم است.
۷.۴. استفاده از وقف برای کاهش فقر و نابرابری بهعنوان پایه وحدت ملی
طراحی وقفهایی که به صورت هدفمند، با توزیع عادلانه فرصتهای شغلی، آموزشی و درمانی، به کاهش فقر ساختاری کمک کنند.
ایجاد شبکهای از موقوفات حمایتی برای:
* توانمندسازی اقتصادی خانوادههای محروم (نه صرفا کمک مصرفی)،
* اعطای وامهای خرد بدون بهره برای راهاندازی کسبوکارهای کوچک،
* و تضمین دسترسی به خدمات پایه در مناطق کمتر توسعهیافته.
این رویکرد، احساس محرومیت نسبی را کاهش داده و همبستگی اجتماعی و وحدت ملی را تقویت میکند.
۷.۵. ارتقای امنیت نرم از طریق وقف و فعالیتهای فرهنگی ـ اجتماعی
تخصیص بخشی از درآمد موقوفات به:
* فعالیتهای فرهنگی و هنری که هویت ملی و دینی را تقویت میکند؛
* برنامههای تربیتی و آموزشی برای نسل جوان در زمینه سبک زندگی اسلامی ـ ایرانی، اقتصاد مقاومتی و مسئولیت اجتماعی؛
* و حمایت از رسانههای مردمی که در ترویج امید، همبستگی و اعتماد ملی نقش دارند.
این اقدامات، در کنار آثار اقتصادی وقف، به تحکیم امنیت نرم و سرمایهی اجتماعی کمک میکند.
جمعبندی و نتیجهگیری:
اقتصاد ایران در دهههای اخیر، به طور مستمر در معرض فشارها و تهدیدهای بیرونی و داخلی بوده است. تحریمهای یکجانبه، جنگ روانی، تلاش برای ایجاد ناامنی و ضربه به وحدت ملی، همگی در راستای تضعیف قدرت ملی و جلوگیری از شکوفایی اقتصادی کشور طراحی شدهاند.
در چنین شرایطی، امام شهید سیدعلی خامنهای (قدس سره)، اقتصاد مقاومتی را نه یک شعار، بلکه یک «واقعیت» و «ضرورت ملی» معرفی کردهاند؛ اقتصادی که در آن، کشور بتواند حتی در سختترین شرایط فشار، به رشد و پیشرفت ادامه دهد.
در این مقاله نشان داده شد که:
۱. امنیت ملی و وحدت ملی، پیششرط تحقق اقتصاد مقاومتیاند.
بدون امنیت، نه سرمایهگذاری شکل میگیرد، نه علم پیش میرود و نه اشتغال پایدار میماند. وحدت ملی و حضور مردم در صحنه و عرصههای مختلف، قدرت ملی را ایجاد میکند و این قدرت، پشتوانه امنیت و ثبات کشور است. رهبر شهید انقلاب به روشنی بر این پیوند تأکید دارد.
۲. وقف، سازوکاری ریشهدار و مردمپایه برای تقویت اقتصاد مقاومتی است.
وقف، سرمایه خصوصی را به سرمایه عمومیِ پایدار تبدیل میکند و از این طریق، جریان مستمری از منابع مالی برای تأمین هزینههای زیرساختی، علمی، آموزشی، بهداشتی و حتی تولیدی فراهم میآورد. این سازوکار، علاوه بر آثار اقتصادی، به تولید سرمایه اجتماعی، تقویت روحیه ایثار و مشارکت و افزایش اعتماد عمومی کمک میکند.
۳. نقش وقف در تحقق مؤلفههای اقتصاد مقاومتی چندبعدی است.
وقف میتواند از طریق:
* ایجاد موقوفات تولیدی؛
* حمایت از واحدهای کوچک و متوسط و کسبوکارهای دانشبنیان؛
* اصلاح فرهنگ مصرف و مبارزه با اسراف؛
* تأمین مالی پایدار برای توسعه علم و فناوری؛
* کاهش فقر و نابرابری و تقویت عدالت اجتماعی؛
در تحقق شاخصهای اقتصاد مقاومتی نقشآفرینی کند.
۴. وقف، پل ارتباطی میان اقتصاد مقاومتی، وحدت ملی و امنیت ملی است.
با بهرهگیری هوشمندانه از وقف، میتوان حس همسرنوشتی و همبستگی میان اقشار مختلف جامعه را تقویت کرد، شکافهای اجتماعی را کاهش داد و سرمایه اجتماعی لازم برای مقاومت در برابر فشارهای بیرونی را افزایش داد. این امر، به نوبه خود، به تحکیم امنیت نرم و قدرت ملی کمک میکند؛ قدرتی که شرط لازم برای شکوفایی اقتصاد مقاومتی است.
راهکارهای پیشنهادی:
برای عملیاتیکردن این نقش، راهکارهای زیر پیشنهاد شد:
* تدوین نقشه ملی وقف در خدمت اقتصاد مقاومتی؛
* توسعه الگوهای وقف تولیدی و کارآفرین؛
* تقویت نقش وقف در آموزش، پژوهش و فناوری با نگاه به خودکفایی علمی؛
* استفاده از وقف برای کاهش فقر و نابرابری بهعنوان پایه وحدت ملی؛
* و ارتقای امنیت نرم از طریق فعالیتهای فرهنگی و اجتماعیِ مبتنی بر وقف.
اگر این راهبردها به صورت هماهنگ و با مشارکت واقعی مردم، نهادهای دینی، دستگاههای حاکمیتی و نخبگان علمی اجرا شوند، وقف میتواند به یکی از ستونهای اصلی تحقق شعار «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی» تبدیل شود؛ ستونی که هم بعد مادی اقتصاد مقاومتی را تقویت میکند و هم بعد معنوی و اجتماعی آن را.
سخن پایانی:
وقف، میراث جاودانی است که از مرزهای زمان و مکان عبور میکند و نام نیک واقف را تا ابد زنده نگه میدارد. وقف، داستان تبدیل «من» به «ما» است؛ جایی که انسان، دارایی خود را از حصار منفعت شخصی بیرون میآورد و در مسیر منفعت عمومی و رضای الهی جاری میسازد.
در روزگاری که دشمن با تحریم، جنگ روانی و حمله به وحدت و امنیت کشور، میکوشد ریشههای امید و پیشرفت را بخشکاند، هر نیت وقف، هر موقوفه کوچک و هر گام خیر، بهمنزله آجر تازهای در بنای اقتصاد مقاومتی و سپر امنیت ملی است.
اگر اقتصاد مقاومتی را به درختی تشبیه کنیم که در خاک این سرزمین ریشه دوانده، امنیت ملی خاکی است که ریشهها در آن استحکام مییابند، وحدت ملی آبی است که این درخت را زنده و سرسبز نگه میدارد، و وقف، میوه شیرینی است که از این درخت بر سر سفره نسلهای امروز و فردا مینشیند.
با گسترش فرهنگ وقف و روزآمدسازی نظام موقوفات، میتوانیم سرمایه ایمان، اخلاق و همبستگی اجتماعی را در رگهای اقتصاد این سرزمین جاری کنیم؛ سرزمینی که با تکیه بر خدا، با اتکای به مردم و با الهام از رهنمودهای رهبر خویش، میتواند در سختترین طوفانها پابرجا بماند و به سوی افقهای بلند تمدن نوین اسلامی گام بردارد.
نویسنده: سیدامیرحسین موسوی تبار
منبع: تحریریه راسخون
یادداشت
در مذمت روشنفکری!
یادداشت؛
تنگه هرمز و تغییر معادلات جهانی
یادداشت خبرنگار/خاک جانسپرده؛