درختی که هر سال چشمانتظار آرزوهاست
آیین قارقارا، کهنترین آیین استقبال از ماه محرم در خلخال، همه ساله در آخرین جمعه ذیالحجه برگزار میشود. در این آیین، درختی که توسط یکی از اهالی نذر شده، با پارچههای مشکی تزیین و در میدان اصلی شهر نصب میشود تا میزبان آرزوها و نذورات مردم باشد.
خبرگزاری بسیج اردبیل: ماه محرم در یکی از روستاهای خلخال، مردان پارچههای مشکی را بر شاخههای درختی تنومند میبندند. نه از روی تفأل که از روی اعتقادی دیرینه اینجا «قارقارا» است؛ درختی که روزگاری، پیش از آنکه تقویمی در کار باشد، به مسافران خبر میداد که ماه عزای حسینی ازراهرسیده است. درختی که نذورات اهالی به آن گره میخورد و آرزوهایشان را باخدا در میان میگذارد اینجا، آغاز یک آیین کهن است؛ میراثی که قرنهاست در جنوب استان اردبیل نفس میکشد.
قارقارا روایت درخت آرزوهای خلخال در آخرین جمعه ذیالحجه
آیین قارقارا یکی از کهنترین و خاصترین آیینهای استقبال از ماه محرم در شهرستان خلخال و روستاهای اطراف است. این آیین همه ساله در آخرین جمعه ماه ذیالحجه برگزار میشود و اهالی روستاهای منطقه، بهویژه روستاهای خمس و خانقاه، در آن مشارکت دارند. قارقارا در واقع یک درخت تنومند و بلند (اغلب از نوع چنار یا گردو) است که پیشازاین مراسم، توسط یکی از اهالی که نذر و حاجتی داشته، اهدا میشود. این درخت پس از قطعشدن با پارچههای مشکی و سبز تزیین شده و به میدان اصلی روستا یا شهر منتقل میشود و تا پایان ماه محرم (حدود ۴۰ روز) در آنجا باقی میماند.نام «قارقارا» در زبان ترکی آذری به معنای «علم و پرچم» است و یادآور علم حضرت ابوالفضلالعباس (ع) در روز عاشورا است.
وقتی تقویمی نبود، قارقارا به مسافران خبر میداد
تعدادی از ریشسفیدان و پیر غلامان حسینی در این باره میگویند: «در گذشتههای بسیار دور و زمانی که از تقویم سال خبری نبود و بسیاری از مسافران خلخال از ورود ماه محرم خبری نداشتند، درخت قارقارا بزرگترین نشانه برای اعلام آغاز ماه محرم بود.» این آیین قدمتی چندصدساله دارد و امروز نیز همچنان پابرجاست خاتمه مراسم مختلف عزاداری شهر، بهویژه مراسم معروف «شاه حسین وا حسین» در جوار این درخت انجام میشود که نشان از جایگاه ویژه آن در فرهنگ عزاداری منطقه دارد.
درختی که نذر میشود؛ روایت بریدن با مراسم خاص بزرگان روستا
مراحل برگزاری آیین قارقارا از چند روز قبل آغاز میشود یکی از روستاییان خمس دراینرابطه توضیح میدهد: «درخت بریده شده عموماً از سوی یکی از اهالی روستا که حاجت و نذری داشته، اهدا میشود.» حسن رستم پور، از معتمدان محلی، نیز تصریح میکند: «همه ساله هر یک از شهروندان که تمایل به اهدای درخت دارند نسبت به آن اعلام آمادگی میکنند و بریدن درخت نیز با مراسم خاصی توسط بزرگان و معتمدان روستا و شهر انجام میشود.» این مراسم بریدن، معمولاً با ذکر صلوات و دعا همراه است و خود به بخشی از آیین تبدیل شده است.
گرهزدن آرزوها؛ وقتی هر حاجتی به درخت بسته میشود
پس از بریدن درخت و انتقال آن به میدان اصلی، نوبت به بخش اصلی آیین میرسد در این مرحله، اهالی روستا و حتی مسافران و زائرانی که از نقاط دیگر آمدهاند، دور درخت جمع میشوند. حسن رستم پور در این باره توضیح میدهد: «بعد از قراردادن درخت در میدان اصلی شهر، هر فردی که حاجتی دارد به درخت میبندد و خواسته خود را از دستگاه امام حسین(ع) طلب میکند.» این گرهزدن، معمولاً با پارچههای رنگی، نخ یا حتی تکههای کاغذ انجام میشود که هر کدام نماد یک آرزوست در طول دهه اول محرم، عزاداران نیز با حضور در جوار این درخت، به عزاداری و نوحهخوانی میپردازند.
بانوان و اعتقاد راسخ؛ نذری که به درخت بسته میشود
استقبال از این آیین در میان بانوان بسیار چشمگیر است یکی از بانوان روستایی در این باره میگوید: «این مراسم بهویژه از سوی بانوان با استقبال قابلتوجهی همراه است و همه ساله بانوان منتظر برگزاری آن هستند.» فاطمه مصطفوی، یکی از زنان منطقه، نیز تصریح میکند: «درخت آرزوها اعتقاد راسخ به دستگاه امام حسین(ع) است و بانوان نذورات خود را به این درخت میبندند تا در سال آینده بتوانند به حاجت خود برسند.» بسیاری از بانوان، نذورات خود را بهصورت پارچه، شال یا حتی اشیای کوچک به درخت میبندند و برای رفع مشکلات شخصی، شفای بیماران یا برآوردهشدن آرزوهایشان دعا میکنند.
قارقارا از نگاه مردمشناس؛ درخت آرزوها در فرهنگهای مختلف
علی خدایاری، مردمشناس اردبیلی، در مورد اهمیت این آیین سنتی معتقد است: «قارقارا نمادی از درخت آرزوها است که در اغلب فرهنگها مشابه آن مشاهده میشود و بهنوعی دعا و حاجتطلبی دستهجمعی اهالی یک منطقه قلمداد میشود.» وی تصریح میکند: «این آیین در روستاهای خلخال با احترام خاصی یاد میشود و اهالی روستا در برگزاری آن اهتمام دارند که گویای ریشهدار بودن و اعتقاد راسخ به این آیین است.» خدایاری تأکید دارد که آیینهای سنتی، میراث معنوی یک منطقه محسوب میشوند که با باورها و اعتقادات مردم آمیخته شده و خود بهنوعی معرف اندیشه و فرهنگ اهالی یک منطقه هستند.
از یک آیین محلی تا ثبت ملی؛ قارقارا در مسیر رسمیت
آیین قارقارا، امروز فراتر از یک مراسم محلی، به نماد هویت فرهنگی مردم خلخال تبدیل شده است. این آیین که با استقبال گسترده اهالی و حتی مسافران خارج از استان مواجه است، بهزودی بهعنوان میراث ناملموس به ثبت ملی خواهد رسید. کارشناسان میراثفرهنگی معتقدند که ثبت این آیین، گامی مهم در جهت حفظ و انتقال آن به نسلهای آینده است. این درخت پس از تغییر ماهیت ظاهری و رنگ عزاگرفتن در میدان اصلی شهر نصب میشود و تا آخر محرم در آنجا قرار دارد و پس از پایان ماه محرم، با مراسم خاصی جمعآوری میشود.
قرنهاست که قارقارا برپاست؛ آیینی که هنوز زنده است
قرنهاست که در آخرین جمعه ذیالحجه، درخت قارقارا در خلخال برافراشته میشود. درختی که از یک نذر ساده آغاز میشود، با دستان معتمدان روستا قطع و با پارچههای مشکی تزیین میگردد، به میدان اصلی میآید تا آرزوهای مردم را به آسمان ببرد. قارقارا، نه فقط یک درخت که نماد همبستگی، ارادت و اعتقاد اهالی خلخال به دستگاه امام حسین (ع) است. آیینی که نشان میدهد سنت، حتی در عصر تکنولوژی، همچنان زنده است و میتواند دلهای مشتاق را به محرم پیوند دهد.
ارسال نظرات شما
