پیامدهای استفاده کنترل‌نشده کودکان از تلفن همراه

به گزارش خبرگزاری بسیج اصفهان؛

تلفن همراه هوشمند در زندگی کودکان و نوجوانان امروز جایگاه مهمی پیدا کرده است. اما استفاده افراطی، بدون نظارت یا نامتناسب با سن کودک، ممکن است با مشکلاتی در خواب، فعالیت بدنی، سلامت روان، توجه، یادگیری، روابط اجتماعی و امنیت دیجیتال همراه شود.

اهمیت این مسئله به‌ویژه زمانی افزایش می‌یابد که استفاده از تلفن همراه جایگزین خواب کافی، ورزش، مطالعه، بازی حضوری و ارتباط مستقیم با اعضای خانواده شود.

در گزارش علمی «زیست‌بوم‌های دیجیتال، کودکان و نوجوانان» Digital Ecosystems, Children, and Adolescents: Policy Statement که آکادمی اطفال آمریکا در سال ۲۰۲۶ در مجله علمیPediatrics منتشر کرده است، بر این نکته تأکید می‌شود که آثار محیط دیجیتال صرفاً به مدت استفاده وابسته نیست؛ بلکه طراحی پلتفرم‌ها، کیفیت محتوا، ویژگی‌های رشدی کودک و تأثیر فناوری بر رفتارهای ضروری زندگی نیز اهمیت دارند.

از سوی دیگر، پژوهشگران باید میان «ارتباط آماری» و «رابطه علت‌ومعلولی» تفاوت قائل شدند. برای مثال، مشاهده ارتباط میان زمان زیاد صفحه‌نمایش و مشکلات رفتاری لزوماً به معنای آن نیست که تلفن همراه علت مستقیم تمام این مشکلات است. وضعیت روانی کودک، شرایط خانواده، خواب، فعالیت بدنی و عوامل اجتماعی نیز می‌توانند در این ارتباط نقش داشته باشند.

این گزارش با تکیه بر منابع علمی و خبری، مهم‌ترین پیامدهای استفاده نامناسب از تلفن همراه را بررسی می‌کند و در هر بخش، نام منبع، پژوهشگر یا سازمان مسئول، تاریخ انتشار و محل انتشار را همراه با پیوند قابل مراجعه ارائه می‌دهد.

*چرا استفاده نادرست از تلفن همراه به مسئله‌ای مهم تبدیل شده است؟

گسترش تلفن‌های هوشمند، شبکه‌های اجتماعی، بازی‌های آنلاین و پلتفرم‌های پخش ویدئو، محیط رشد کودکان را تغییر داده است. کودکان امروزی می‌توانند از این ابزارها برای یادگیری، ارتباط با خانواده، انجام تکالیف و پرورش خلاقیت استفاده کنند؛ اما در مقابل، ممکن است ساعت‌های طولانی در معرض محتوای نامناسب، تبلیغات، اعلان‌های مکرر و برنامه‌هایی قرار گیرند که برای جلب و حفظ توجه کاربر طراحی شده‌اند.

آکادمی اطفال آمریکا، در بیانیه راهبردی «زیست‌بوم‌های دیجیتال، کودکان و نوجوانان»، که امسال در مجله «طب کودکان» منتشر شد، محیط دیجیتال را عاملی مؤثر بر تجربه روزمره کودکان و نوجوانان می‌داند و بر ضرورت توجه به طراحی فناوری، شرایط استفاده و آثار آن بر رشد تأکید می‌کند. این منبع از این جهت اهمیت دارد که مسئله را فراتر از شمارش ساعت‌های استفاده بررسی می‌کند.

در تعریف عملی، سوءاستفاده از تلفن همراه به الگویی از استفاده گفته می‌شود که متناسب با سن و نیازهای کودک نیست، کنترل آن دشوار شده یا به خواب، سلامت، تحصیل، روابط یا امنیت او لطمه می‌زند. برای مثال، استفاده محدود از یک برنامه آموزشی با استفاده شبانه و کنترل‌نشده از شبکه‌های اجتماعی یکسان نیست.

تبعات استفاده نادرست از تلفن همراه بر جسم

*اختلال خواب و کاهش استراحت شبانه

یکی از مهم‌ترین پیامدهای استفاده نامناسب از تلفن همراه، به‌هم‌خوردن الگوی خواب است. استفاده از گوشی نزدیک زمان خواب ممکن است باعث عقب‌افتادن ساعت خواب، کاهش مدت استراحت و بیدارماندن برای تماشای ویدئو، بازی یا پاسخ‌دادن به پیام‌ها شود. نور صفحه‌نمایش و برانگیختگی ذهنی ناشی از محتوای هیجان‌انگیز نیز می‌توانند در این مسئله نقش داشته باشند.

مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های ایالات متحده (CDC)، در گزارش‌های مربوط به سلامت خواب کودکان و نوجوانان، کمبود خواب را با مشکلات توجه، رفتار، سلامت روان و عملکرد روزانه مرتبط می‌دانند. این سازمان در راهنمای خواب خود بر ضرورت خواب کافی و منظم برای حفظ سلامت تأکید می‌کند.

شواهد مشخص‌تری نیز درباره ارتباط استفاده از رسانه‌های الکترونیکی و رفتارهای مرتبط با خواب وجود دارد. پژوهشگران CDC در مقاله‌ای با عنوان «تأثیر استفاده از رسانه بر وزن بدن نوجوانان» Effect of Media Use on Adolescent Body Weight که در سال ۲۰۱۸ در مجله علمی Preventing Chronic Disease منتشر شد، اطلاعات ۶۵۹٬۲۸۸ دانش‌آموز پایه‌های هشتم و یازدهم در تگزاس را بررسی کردند. نتایج نشان داد نوجوانانی که روزانه شش ساعت یا بیشتر از رسانه‌های الکترونیکی استفاده می‌کردند، در مقایسه با نوجوانانی که دو ساعت یا کمتر استفاده داشتند، بیشتر از خواب ناکافی و خوردن غذا در ساعات پایانی شب گزارش می‌دادند.

*کاهش فعالیت بدنی و افزایش خطر اضافه‌وزن

استفاده طولانی از تلفن همراه معمولاً با نشستن بیشتر همراه است و ممکن است زمان اختصاص‌یافته به دویدن، ورزش، دوچرخه‌سواری و بازی در فضای باز را کاهش دهد. اگر این وضعیت با خواب ناکافی، تغذیه نامناسب و مصرف تنقلات هنگام تماشای ویدئو همراه شود، می‌تواند به شکل‌گیری سبک زندگی کم‌تحرک کمک کند.

همان پژوهش CDC، ارتباط استفاده طولانی از رسانه‌های الکترونیکی را با برخی رفتارهای مرتبط با سلامت، از جمله خواب ناکافی و خوردن غذا در ساعات پایانی شب، بررسی کرده است.

در سطح توصیه‌های بهداشتی، سازمان جهانی بهداشت WHO نیز در راهنمای «دستورالعمل‌های مربوط به فعالیت بدنی، رفتار کم‌تحرک و خواب برای کودکان زیر ۵ سال»Guidelines on Physical Activity, Sedentary Behaviour and Sleep for Children under 5 Years of Age، منتشرشده در سال ۲۰۱۹، بر ترکیب فعالیت بدنی کافی، خواب مناسب و کاهش رفتارهای کم‌تحرک تأکید کرده است. این راهنما به‌طور ویژه برای کودکان زیر پنج سال تدوین شده است.

باید توجه داشت که این منابع نمی‌گویند هر کودکی که زمان زیادی از تلفن همراه استفاده می‌کند الزاماً دچار چاقی می‌شود. تغذیه، ژنتیک، شرایط خانوادگی، بیماری‌های زمینه‌ای و میزان فعالیت بدنی نیز در وزن کودک نقش دارند.

*خستگی چشم و ناراحتی‌های بینایی

خیره‌شدن طولانی به صفحه‌نمایش ممکن است باعث خشکی چشم، سوزش، سردرد، تاری موقت دید و خستگی چشم شود. نگاه طولانی‌مدت به صفحه و کاهش دفعات پلک‌زدن از سازوکارهای احتمالی این ناراحتی‌ها هستند. بااین‌حال، باید میان علائم گذرای ناشی از استفاده طولانی و آسیب دائمی بینایی تفاوت گذاشت.

در این بخش، برای جلوگیری از نسبت‌دادن ادعاهای بیش از حد به منابع، لازم است روشن باشد که شواهد مربوط به ناراحتی چشم با شواهد مربوط به بیماری‌های پایدار بینایی یکسان نیستند. خستگی چشم پس از استفاده طولانی، به‌تنهایی اثبات‌کننده آسیب دائمی نیست.

برای پیشگیری از این مشکل، استراحت منظم هنگام استفاده از صفحه‌نمایش، رعایت فاصله مناسب، تنظیم روشنایی متناسب با محیط و مراجعه به متخصص چشم در صورت تداوم درد، تاری دید یا سردرد توصیه شده است.

*درد گردن، شانه، کمر و دست‌ها

نگاه‌کردن به تلفن همراه با سر خم‌شده، نشستن در وضعیت نامناسب و تکرار حرکات انگشتان ممکن است فشار عضلانی و ناراحتی اسکلتی‌عضلانی ایجاد کند. این مسئله در کودکانی که برای مدت طولانی بدون استراحت از گوشی استفاده می‌کنند، اهمیت بیشتری دارد.

مقاله «رفتار کم‌تحرک و درد گردن در کودکان و نوجوانان: یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل» منتشرشده در مجله علمی Health Promotion Perspectives، ارتباط میان رفتارهای کم‌تحرک و درد گردن در کودکان و نوجوانان را بررسی کرده‌اند.

همچنین، مرور نظام‌مند منتشرشده در PubMed Central با عنوان «اختلالات و درد اسکلتی-عضلانی مرتبط با استفاده از تلفن هوشمند: مروری نظام‌مند بر شواهد بیومکانیکی»، شواهد مربوط به وضعیت بدن و مشکلات اسکلتی‌عضلانی مرتبط با استفاده از تلفن هوشمند را بررسی می‌کند.

این پژوهش‌ها از اهمیت توجه به وضعیت بدن و مدت استفاده حمایت می‌کنند، اما به دلیل تفاوت در روش مطالعات و کیفیت شواهد، نمی‌توان نتیجه گرفت که هر درد گردن یا کمر در کودک الزاماً ناشی از تلفن همراه است.

نقش تلفن همراه در کاهش تمرکز و یادگیری

*کاهش تمرکز و افزایش حواس‌پرتی

اعلان‌های تلفن همراه، پیام‌های شبکه‌های اجتماعی، بازی‌ها و جابه‌جایی سریع بین برنامه‌ها می‌توانند توجه کودک را از فعالیت اصلی منحرف کنند. هنگامی که دانش‌آموز هنگام حل مسئله ریاضی یا خواندن کتاب مرتب گوشی خود را بررسی می‌کند، تمرکز پیوسته او مختل می‌شود و ممکن است انجام تکلیف زمان بیشتری ببرد.

پژوهش «ارتباط مدت‌زمان استفاده از صفحات نمایش با مشکلات رفتاری درونی‌سازی‌شده و برونی‌سازی‌شده در کودکان ۱۲ ساله یا کوچک‌تر» در سال ۲۰۲۲ در مجله علمی JAMA Psychiatry منتشر شد. این پژوهش نظام‌مند و فراتحلیل، ۸۷ مطالعه شامل ۱۵۹٬۴۲۵ کودک ۱۲ساله و کوچک‌تر را بررسی کرد.

نتایج نشان داد مدت بیشتر استفاده از صفحه‌نمایش با مشکلات رفتاری برونی‌سازی‌شده، مانند بی‌توجهی و برخی مشکلات رفتاری، و مشکلات درونی‌سازی‌شده، مانند اضطراب و افسردگی، ارتباط آماری مثبت اما ضعیفی دارد.

*حافظه، یادگیری عمیق و حل مسئله

بر أساس بیانیه «زیست‌بوم‌های دیجیتال، کودکان و نوجوانان» منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در مجله Pediatrics، یادگیری مؤثر نیازمند فهم مطالب، تمرین، بازیابی اطلاعات از حافظه و حل مستقل مسئله است. اگر کودک هنگام مطالعه مرتب بین کتاب، پیام‌رسان و ویدئو جابه‌جا شود، ممکن است فرصت تمرکز عمیق کاهش یابد. همچنین، اگر به‌جای تلاش برای فهم مسئله، همواره پاسخ آماده را از اینترنت دریافت کند، انجام تکلیف لزوماً به معنای یادگیری واقعی نخواهد بود.

بااین‌حال، نمی‌توان نتیجه گرفت که استفاده از تلفن همراه ذاتاً حافظه را تضعیف می‌کند. محتوای آموزشی باکیفیت، تمرین تعاملی و دسترسی به منابع معتبر می‌توانند مفید باشند. نگرانی علمی اصلی این نیست که هر استفاده‌ای از گوشی به حافظه آسیب می‌زند؛ بلکه این است که استفاده نامناسب ممکن است فرصت مطالعه متمرکز، تمرین ذهنی و یادگیری فعال را کاهش دهد.

*رشد زبان و مهارت‌های ارتباطی در خردسالان

در سال‌های نخست زندگی، رشد زبان و ارتباط از طریق تعامل مستقیم با مراقبان، گفت‌وگو، قصه‌گویی، بازی و پاسخ‌گویی به نیازهای کودک شکل می‌گیرد. اگر صفحه‌نمایش به‌طور مکرر جای این تعامل‌ها را بگیرد، فرصت تمرین گفتار و ارتباط دوطرفه ممکن است کاهش یابد.

سازمان جهانی بهداشت در مطلب «دستورالعمل‌های مربوط به فعالیت بدنی، رفتار کم‌تحرک و خواب برای کودکان زیر ۵ سال» که در سال ۲۰۱۹ منتشر کرد برای کودکان زیر پنج سال توصیه می‌کند که زمان رفتار کم‌تحرک مقابل صفحه‌نمایش محدود باشد. برای کودکان یک‌ساله، زمان صفحه‌نمایش کم‌تحرک توصیه نمی‌شود؛ برای کودکان دوساله و کودکان سه تا چهارساله، حداکثر یک ساعت در روز توصیه شده و کمتر بودن بهتر است.

این توصیه‌ها مربوط به گروه سنی زیر پنج سال هستند و نباید بدون توجه به تفاوت‌های رشدی، به تمام کودکان و نوجوانان تعمیم داده شوند. همچنین، تماشای مشترک محتوای آموزشی با همراهی و گفت‌وگوی والدین با استفاده منفعلانه و طولانی از صفحه‌نمایش یکسان نیست.

تأثیرات روحی استفاده از تلفن همراه برای کودکان

*اضطراب، افسردگی و کاهش رضایت از زندگی

شبکه‌های اجتماعی می‌توانند نوجوانان را در معرض مقایسه دائمی ظاهر، محبوبیت، سبک زندگی و موفقیت خود با دیگران قرار دهند. مشاهده تصاویر گزینش‌شده از زندگی دیگران، پیام‌های آزاردهنده و محتوای نگران‌کننده ممکن است در بعضی نوجوانان احساس ناکافی‌بودن، اضطراب یا نارضایتی از ظاهر را تشدید کند.

دفتر مقام عالی بهداشت عمومی ایالات متحده، وابسته به وزارت بهداشت و خدمات انسانی آمریکا در گزارش «رسانه‌های اجتماعی و سلامت روان جوانان» که در سال 2023 منتشر کرد با بررسی شواهد موجود درباره شبکه‌های اجتماعی و سلامت روان کودکان و نوجوانان اعلام می‌کند که هنوز نمی‌توان نتیجه گرفت این پلتفرم‌ها برای همه کودکان و نوجوانان به‌اندازه کافی ایمن هستند.

در این گزارش، بر لزوم پژوهش بیشتر، مسئولیت شرکت‌های فناوری، اقدامات حفاظتی و نقش خانواده‌ها و سیاست‌گذاران تأکید شده است.

شواهد نشان می‌دهند که رابطه میان شبکه‌های اجتماعی و سلامت روان پیچیده است. نوجوانی که پیش‌تر دچار اضطراب یا تنهایی بوده، ممکن است بیشتر به فضای مجازی پناه ببرد؛ بنابراین، نمی‌توان در همه موارد نتیجه گرفت که شبکه‌های اجتماعی علت اولیه مشکل روانی هستند. نوع محتوا، کیفیت ارتباطات، میزان آزار اینترنتی و شرایط خانوادگی نیز اهمیت دارند.

*تحریک‌پذیری، بی‌حوصلگی و دشواری در کنترل رفتار

برخی کودکان هنگام پایان زمان بازی یا گرفتن تلفن همراه، ناراحتی، گریه یا خشم شدیدی نشان می‌دهند. چنین رفتاری به‌تنهایی برای تشخیص اعتیاد کافی نیست؛ اما اگر مداوم باشد و با اختلال خواب، افت تحصیلی، درگیری خانوادگی یا ناتوانی در توقف استفاده همراه شود، نیازمند بررسی است.

پژوهشگران وابسته به دانشگاه کلگری کانادا و مراکز پژوهشی مرتبط در مارس ۲۰۲۲ پژوهشی را در JAMA Psychiatry منتشر کردند که نشان می‌داد مدت بیشتر استفاده از صفحه‌نمایش با افزایش اندک مشکلات رفتاری در کودکان ارتباط داشت. بااین‌حال، نویسندگان تصریح کردند که روش سنجش زمان استفاده، نوع گزارش‌دهنده، سن کودک و کیفیت مطالعات بر نتایج تأثیر می‌گذارند.

از نظر تربیتی، اگر تلفن همراه به تنها راه آرام‌کردن کودک تبدیل شود، ممکن است فرصت یادگیری مهارت‌هایی مانند گفت‌وگو درباره احساسات، حل تعارض و تحمل ناکامی کاهش یابد. این یک نگرانی تربیتی قابل بررسی است، نه حکمی قطعی درباره همه کودکان.

*احساس تنهایی و کاهش کیفیت روابط واقعی

بیانیه «زیست‌بوم‌های دیجیتال، کودکان و نوجوانان» آکادمی اطفال آمریکا منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در مجله Pediatrics آورده است ارتباط آنلاین می‌تواند برای حفظ دوستی‌ها و ارتباط با اعضای خانواده مفید باشد. بااین‌حال، اگر استفاده از تلفن همراه جای گفت‌وگوی خانوادگی، بازی گروهی، حضور در فعالیت‌های اجتماعی و ارتباط چهره‌به‌چهره را بگیرد، ممکن است کیفیت روابط واقعی کاهش یابد.

این بیانیه بر نقش محیط دیجیتال در زندگی اجتماعی کودکان تأکید دارد و نشان می‌دهد که ارزیابی آثار فناوری باید علاوه بر خود دستگاه، روابط اجتماعی، طراحی پلتفرم و فعالیت‌هایی را نیز در نظر بگیرد که ممکن است تحت تأثیر استفاده دیجیتال قرار گیرند.

تلفن همراه و افت تحصیلی

*افت عملکرد تحصیلی و کاهش کیفیت مطالعه

استفاده مشکل‌زا از تلفن همراه ممکن است زمان مفید مطالعه را کاهش دهد، تمرکز را مختل کند و از طریق به‌هم‌زدن خواب، آمادگی دانش‌آموز را برای یادگیری روز بعد کاهش دهد. بااین‌حال، برای بررسی علمی این موضوع باید به پژوهش‌هایی استناد کرد که رابطه استفاده از تلفن هوشمند و پیشرفت تحصیلی را مستقیماً بررسی کرده‌اند.

آدریان پاترینا و دیگران در پژوهش «استفاده مشکل‌ساز از تلفن هوشمند و پیشرفت تحصیلی» که در سال 2024 انجام و در مجله علمی «Journal of Behavioral Addictions» منتشر شد ۲۹ مطالعه با مجموع ۴۸٬۴۹۰ شرکت‌کننده را بررسی کرد. نویسندگان ارتباط منفی اما کوچک میان استفاده مشکل‌زا از تلفن هوشمند و پیشرفت تحصیلی گزارش کردند. اثر منفی در نمونه‌های مربوط به دانش‌آموزان دوره ابتدایی و متوسطه اول تمایل به بزرگ‌تر بودن داشت.

این یافته از ارتباط میان استفاده مشکل‌زا و عملکرد تحصیلی ضعیف‌تر حمایت می‌کند؛ اما ثابت نمی‌کند که هر دانش‌آموزی که از تلفن همراه استفاده می‌کند افت تحصیلی خواهد داشت.

*وابستگی به پاسخ‌های آماده و کاهش یادگیری مستقل

تلفن همراه دسترسی سریع به پاسخ پرسش‌ها، نرم‌افزارهای حل مسئله و منابع آموزشی را ممکن می‌کند. این قابلیت‌ها زمانی مفید هستند که به فهم بهتر مطالب کمک کنند. در مقابل، اگر دانش‌آموز پاسخ‌ها را بدون فهمیدن صورت سؤال کپی کند، ممکن است تکلیف کامل شود اما یادگیری واقعی اتفاق نیفتد.

این منبع بر ضرورت استفاده هدفمند از فناوری و توجه به پیامدهای آن برای رشد و فعالیت‌های روزمره کودک تأکید می‌کند. از این منظر، مهم است که ابزار دیجیتال به یادگیری فعال کمک کند و جای تلاش ذهنی دانش‌آموز را نگیرد.

*استفاده از تلفن همراه در کلاس درس

تلفن همراه می‌تواند ابزار جست‌وجوی علمی، فرهنگ لغت و اجرای فعالیت‌های آموزشی باشد؛ اما استفاده غیرمرتبط با درس، پیام‌رسانی و بازی در زمان تدریس می‌تواند حواس دانش‌آموز را پرت کند.

بی‌بی‌سی نیوز در گزارشی درباره ارتباط استفاده از تلفن همراه در مدارس و بهبود نمرات یا رفتار دانش‌آموزان که در دانشگاه بیرمنگام انگلستان انجام شده است، سیاست‌های محدودکننده تلفن همراه در مدارس را بررسی ‌کرده است.

گزارش بی‌بی‌سی بیان می‌کند که ممنوعیت تلفن همراه در مدرسه به‌تنهایی ارتباط روشنی با بهبود نمرات یا سلامت روان نشان نداده است؛ در عین حال، استفاده بیشتر از گوشی و شبکه‌های اجتماعی با پیامدهای نامطلوب همراه بوده است.

اهمیت این گزارش در آن است که ممنوعیت مدرسه را راه‌حل کامل همه مشکلات نمی‌داند. مدیریت استفاده از تلفن همراه باید در مدرسه، خانه و محیط اجتماعی به‌صورت هماهنگ دنبال شود.