«ماه بی‌قرینه»؛ روایت تصویری ۱۳ آیین محرم در شاهرود
به گزارش خبرنگار بسیج، حجت‌الاسلام محمدعلی ملکیان، معاون فرهنگی، پژوهشی و آموزشی اداره کل تبلیغات اسلامی استان سمنان و دبیر نخستین رویداد ثبت تصویری آیین‌های سنتی عزاداری شاهرود، در نشست خبری این رویداد که در سالن جلسات اداره کل تبلیغات اسلامی استان در شاهرود برگزار شد، با اشاره به اهمیت این آیین‌ها گفت: آیین‌های سنتی عزاداری، مردمی‌ترین کار فرهنگی در طول تاریخ تشیع است؛ کمتر پیش می‌آید یک کار فرهنگی قرن‌ها استمرار یابد و خوداتکا و مردمی باقی بماند.
وی با بیان اینکه ارزش آیین‌های سنتی را چه‌بسا باید بالاتر از بنا‌های تاریخی دانست، توضیح داد: بنای تاریخی یک‌بار ساخته می‌شود و مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد، اما آیین سنتی گاهی صد‌ها سال هر سال با همان سبک و سیاق، همان معرفت و همان ظرافت توسط مردم خلق و بازآفرینی می‌شود و این ارزشی ویژه و بی‌نظیر است.
دبیر رویداد با اشاره به ابعاد تربیتی، فرهنگی و اجتماعی آیین‌های سنتی افزود: آیین سنتی مستعد تربیت کودک و نوجوان است، روایتگر جامعه‌شناسی، مردم‌شناسی و حتی زیست و طبیعت منطقه است، سبک زندگی مردم را پس از صد‌ها سال روایت می‌کند و توانایی مهندسی معکوس بسیاری از ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی را با خود دارد.
ملکیان در بخش دیگری از سخنان خود از هنرمندان شاهرودی همراه این پروژه تقدیر کرد و درباره روند اجرای رویداد گفت: حدود شش ماه است که این کار را آغاز کرده‌ایم و عملیات میدانی آن پس از ماه رمضان و عید فطر کلید خورد.
دبیر رویداد مراحل اجرای کار را برشمرد و افزود: مرحله اول شناسایی آیین‌ها، گام دوم پژوهش اولیه، گام سوم فراخوان و دعوت از عکاسان هنرمند شاهرود برای حضور در آیین‌ها بود که مقید بودیم کار را تا جای امکان بومی پیش ببریم؛ مرحله بعد آموزش و توجیه عکاسان در جلسات مفصلی بود و سپس اجرای رویداد در دهه اول محرم انجام شد.
وی درباره زمان‌بندی میدانی کارگفت: از پوش تکیه بازار که سه تا چهار روز پیش از محرم آغاز می‌شود تا آیین‌های محرم، حداقل پانزده تا شانزده روز درگیر این کار بودیم؛ مرحله بعدی ارزیابی و گزینش تصاویر در دو مرحله فنی و محتوایی بود و گام آخر، خروجی گرفتن از کار.
ملکیان خروجی‌های رویداد را سه‌گانه اعلام کرد و گفت: نخست نمایشگاهی که هفته آینده برپا خواهد شد و بانک اطلاعاتی آیین‌ها که در اداره کل تبلیغات اسلامی ثبت و آرشیو می‌شود تا اگر آیینی در آینده دستخوش تغییر، تحلیل یا تعطیلی شد، دست‌کم یک شناسنامه مصوب از آن وجود داشته باشد و کتاب آیین‌های سنتی شهرستان شاهرود که امیدواریم پس از اجرای رویداد در منطقه پشت‌بام به چاپ برسد.
وی درباره نام‌گذاری نمایشگاه توضیح داد: نام «ماه بی‌قرینه» هم به منحصر‌به‌فرد بودن محرم اشاره دارد، هم به عبارت پرتکرار نوحه معروف «ای عباس» و هم به مقام و منزلت قنبر، غلام امام حسین (ع) که مردم شاهرود به حضرت ابوالفضل (ع) ارادت ویژه‌ای دارند؛ این نام با پیشنهاد گروه عکاسان و هیئت فنی انتخاب شد.
دبیر رویداد چهار ویژگی شاخص نمایشگاه را برشمرد و گفت: ویژگی اول روایت محوری است؛ ما صرفاً عکس هنری برای لذت بصری نمایش نمی‌دهیم، بلکه عکسی را به نمایش می‌گذاریم که روایتگر جزئیات یک آیین باشد.
وی بومی بودن و پیام گفتمانی داشتن نمایشگاه را از ویژگی‌های دیگر عنوان کرد و گفت: ممکن است برخی خرده بگیرند که چرا تصویر یک نماد خاص در نمایشگاه آمده است؛ ما از دل آیین‌ها ظرافت‌ها و نکاتی با جنبه آموزشی، تربیتی و بعضاً اصلاح اجتماعی استخراج و روایت می‌کنیم و پیام داشتن آیین‌ها یکی از ویژگی‌های این نمایشگاه است.
وی رویکرد «خونخواهی داشتن» را ویژگی چهارم خواند و توضیح داد: پس از سیر روایت آیین‌های سنتی، ضلعی از نمایشگاه به یادمان رهبر شهید انقلاب و ۱۰ شهید شاهرود از حادثه جنگ دوازده‌روزه تاکنون و همچنین یادمان سه هنرمند فقید شاهرود اختصاص خواهد یافت و در فضاسازی و محصولات ترویجی، از موضوع خونخواهی رهبر شهید و حوادث اخیر غفلت نخواهیم کرد.
دبیر رویداد سپس به تشریح آیین‌های معرفی‌شده در نمایشگاه پرداخت و گفت: آیین پوش تکیه بازار با اشاره به تاریخچه و وجه تسمیه تکیه، توجه به رفاه و آسایش عزاداران سیدالشهدا و تسهیل زمینه عزاداری برای مردم را روایت می‌کند؛ آیین دست شوران که شب اول محرم در شاهرود اجرا می‌شود، حضور مسئولان، بانیان عزاداری، هیئات مذهبی، بزرگان و پیر غلامان را در خود دارد و هم بعد هم‌افزایی و هماهنگی و هم تجلیل پیشاپیش از زحمات دست‌اندرکاران را دارد.
وی ادامه داد: تکیه برنجی نیز اجرای تعزیه به سبک سنتی و اصیل معرفی می‌شود؛ از جمله خطبه‌خوانی اول تعزیه که در بسیاری از جا‌ها اجرا نمی‌شود، اما مردم پایبند آداب تعزیه‌خوانی هستند.
دبیر رویداد ادامه داد: آیین چراغ نیز از یک نیاز زمانی هنگام نبود برق آغاز شد؛ مردم با شمع و شمعدانی روشنایی شب‌ها را تأمین می‌کردند و رفته‌رفته به دلیل استقبال مردم و اهمیت خدمت به دیگران به آیینی محترمانه در تکیه‌های شاهرود تبدیل شد.
ملکیان با هشدار درباره افول برخی آیین‌ها گفت: آیین چراغ قبلاً در همه تکیه‌ها اجرا می‌شده، اما امروز به یکی دو تکیه محدود شده و باید مراقب باشیم این میراث‌فرهنگی ناملموس به فراموشی سپرده نشود. دسته بنی‌اسد نیز که پس از روز عاشورا اجرا می‌شود، پس از کرونا به‌شدت افول کرده و کم تعداد شده است؛ حیف است این میراث ناملموس از بین برود و مردم همت کنند تا این آیین سرپا بماند.
منبر خانه، میدان‌داری بانوان و نذر نان و ماست
وی درباره منبر خانه، میدان‌داری بانوان و نذر نان و ماست گفت: منبر خانه به‌عنوان پیشینه اصیل روضه‌های خانگی و سرچشمه تمام هیئت‌ها و مراسم عزاداری روایت می‌شود؛ خانه‌هایی که محور روضه سیدالشهدا هستند. میدان‌داری بانوان و نقش‌آفرینی آنان با موضوعاتی، چون عفاف و حجاب در دل آیین روایت خواهد شد و نذر نان و ماست، نذری ساده و پرطرف‌دار در شاهرود، نمادی از دوری عزاداری سیدالشهدا از تشریفات و هزینه‌های گزاف است؛ همان ساده گرفتن و پرهیز از تشریفات که راز ماندگاری و تداوم آیین‌های سنتی در طول تاریخ بوده است.
شمع فروزان و نماد محوری آیین‌ها
دبیر رویداد درباره آیین شمع فروزان و نماد محوری آیین‌ها افزود: آیین شمع فروزان در روز تاسوعا با استقبال پررنگ خانم‌ها، جوانان و نوجوانان همراه است و انتظار داریم بانیان، بستری آراسته‌تر و وسیع‌تر برای ادای نذورات و قراردادن شمع‌ها فراهم کنند.
قنبری خاطرنشان کرد: اساساً آیین‌های سنتی نماز محور و نماد محورند و عزاداری حول یک نماد شکل می‌گیرد؛ برخلاف عزاداری‌های امروز که معمولاً فردمحور یا سخنران محور است، این نماد‌ها در طول تاریخ عامل گردهمایی، تجمع و همدلی مردم بوده‌اند و هر نماد به‌خاطر ارتباط و اتصالش به سیدالشهدا (ع) مورداحترام مردم است.
وی درباره ذوالجناح و نخل یازدهم گفت: نخل در واقع نماد طاغوت و دشمن سیدالشهدا (ع) است و نام‌گذاری آن شاید این پیام را داشته باشد که شایسته نبود آن حضرت را در بوریا، حصیری از نی و الیاف درخت خرما، تشییع کنند؛ شایسته بود آن امام عظیم‌الشأن در تابوتی مجدد از چوب درخت خرما با شکوهی درخور یک امام مجاهد برای امت تشییع شود. ذوالجناح نیز نماد محور است و هر نماد حکایت از ماجرایی در واقعه عاشورا دارد.
نخل یازدهم؛ نماد بصیرت مردم شاهرود
ملکیان درباره نخل یازدهم افزود: نخل یازدهم شاهرود، نخل تاریخی و نماد عزاداری مردم شاهرود است که همیشه در یازدهم محرم حرکت داده شده، جز دو مورد؛ یکی ارتحال حضرت امام راحل و دیگری چهلم شهادت رهبر شهید انقلاب که جلوه‌ای بی‌بدیل از بصیرت مردم شاهرود را به نمایش گذاشت و پیشنهاد ما این است که برای حفظ آن از آسیب بادوباران و حرمت و جایگاهش، فضای مسقفی برای نگهداری پیش‌بینی شود.
طوق بندان و پیوند باروحیه ظلم‌ستیزی
ملکیان درباره آیین طوق بندان و پیوند آن باروحیه ظلم‌ستیزی مردم شاهرود گفت: خونخواهی مانند جویبار‌هایی است که به رودی به نام «یا عباس» می‌پیوندد و آیین‌ها در مناظر و منبر خانه‌ها جامع می‌شوند و با تشریفات خاصی به ماشین بزرگ یا عباس می‌رسند.
وی در ادامه افزود: در تاریخ قدیم شاهرود آمده که گروهی در منطقه قلعه سنگ شاهرود به مردم تجاوز کردند و مردم شاهرود با استفاده از ظرفیت آیین سنتی در روز پنجم محرم، در حرکتی غافلگیرانه متجاوزان را از منطقه بیرون کردند؛ این روحیه ظلم‌ستیزی و زیر بار ستم نرفتن در جوهره آیین یا عباس همچنان زنده است و ما آن را به ۱۷۰۰ شهید دفاع مقدس و شهدای جنگ دوازده‌روزه پیوند دادیم؛ گواهی بر اینکه مقاومت، ایستادگی، ظلم‌ستیزی و دفاع از حق و حقیقت در فرهنگ شاهرود بوده، هست و خواهد بود.
دبیر رویداد با ارائه آمار گفت: ۱۳ آیین در نمایشگاه معرفی می‌شود، ۱۸۹ عکس در آرشیو نگهداری می‌شود، ۲۶ قاب عکس در نمایشگاه به نمایش درمی‌آید و یازده عکاس در این پروژه همکاری کرده‌اند.
ملکیان در خاتمه بار دیگر از همه همراهان، هنرمندان و همکاران خود در اداره کل تبلیغات اسلامی استان سمنان تقدیر و تشکر کرد و ابراز امیدواری کرد این رویداد زمینه‌ساز حفظ و انتقال میراث ناملموس عزاداری شاهرود به نسل‌های آینده باشد.
در پایان از پوستر رویداد رونمایی شد.
یادداشت | فرشاد عالی
۵۲ مدال؛ وقتی سرمایه انسانی از سرمایه مالی جلو می‌زند
یادداشت / حسین زارع
شکست حصر آبادان؛ از حماسه مقاومت تا نصرت در برابر محاصره‌های نوین
یادداشت| روایتی از حماسه جهادی بسیجیان در جنگ‌های ۱۲ روزه و رمضان
