جوانان و کلیپ‌های اینستاگرامی

به گزارش سرویس بسیج جامعه زنان کشور خبرگزاری بسیج،مدتی پس از فیلتر شدن فیس‌بوک و دشواری‌هایی که استفاده از فیلترشکن به همراه داشت، بسیاری از افراد از این شبکه اجتماعی فاصله گرفتند و با روی کار آمدن اینستاگرام، اقبال ایرانی‌ها به‌ویژه جوانان به آن افزایش یافت و فضایی را برای جایگزینی فیس‌بوک پیدا کردند. وجود ۴۰ میلیون گوشی هوشمند و۴۰ میلیون کاربر در فضای مجازی، گویای فعالیت تعداد زیادی از این کاربران در اینستاگرام است که این روزها به خوبی جای خود را باز کرده است. ایرانی‌ها چندین میلیون فالور در صفحات اینستاگرام دارند و بسیاری از این صفحات در ظرف ۲۴ ساعت بیش از 2 تا 3 هزار کامنت به خود اختصاص می‌دهند؛ حتی شاهد آن هستیم که برخی اخبار در این شبکه که جزو اولین‌های شبکه‌های اجتماعی هم نیست، بیش از ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار لایک می‌خورد.

از دابسمش تا کلیپ‌های طنز
یکی از فعالیت‌هایی که مدت‌هاست در اینستاگرام رواج پیدا کرده، ساخت کلیپ‌های کوتاهی است که در ابتدا فقط 15 ثانیه بودند و بعدها به یک دقیقه ارتقا یافتند. روی خوش جوانان به ساخت این ویدئوها که عموماً محتوای‌شان طنز است، جای بررسی دارد. تب ساخت این کلیپ‌ها در ابتدا به صورت دابسمش همه‌گیر شد. ویدئوهای کوتاه 15 ثانیه‌ای که یک نفر یا گروه تصویر خود را روی صدای فیلم یا موسیقی معروفی قرار می‌دهند. این ویدئوها در سال 94 بین کاربران ایرانی علاقه‌مندان زیادی پیدا کرد و حتی گروهی به شهرت رسیدند و نام عده‌ای بر سر زبان‌ها افتاد.

انتقاد به شیوه فعالان اینستاگرامی
اما با گذشت زمان فضای دابسمش جای خود را به ساخت کلیپ‌هایی داد که افراد در آن با تصویر و صدای خود بازی می‌کنند. کم‌کم این تغییرات به انجام دوبله و ساخت سریال‌های اینستاگرامی هم کشیده شد. نکته مشترک در تمام این موارد چاشنی طنز آن است. البته طنز این کلیپ‌ها، عموماً پیامی نیز با خود به همراه دارد؛ گاهی انتقاد به یک رفتار خاص است. گاهی نشان دادن ویژگی‌های گروهی از افراد جامعه به زبان طنز است. گاهی حتی مطالبی به منظور بهبود کیفیت زندگی و تفکرات انسانی به شکل ساده‌ای ارایه می‌شود.

از طنز و انتقاد تا درآمدزایی
اکثر بازیگران این کلیپ‌ها پسرهای جوان هستند؛ البته دخترها هم گاهی به تنهایی و گاهی در گروهی متشکل از دختران و پسران به ایفای نقش می‌پردازند. بسیاری از ویدئوها ترکیبی از یک یا چند پسر که با سر کردن روسری، مقنعه یا چادر و تغییر صدا، خود را به‌عنوان دختر معرفی می‌کنند و یک یا چند پسر در نقش پسر است. با این ترفند آن‌ها به برخی روابط دوستانه، روابط دختر و پسر یا روابط خانوادگی انتقاد می‌کنند. تعدادی از این افراد نیز به انتقاد از برخی فعالان اینستاگرامی می‌پردازند. در مجموع می‌توان گفت کلیپ‌های اینستاگرامی در دسته‌بندی‌‌های مختلفی می‌گنجند. طنز انتقادی به روابط دختر و پسر، طنز انتقادی به روابط خانوادگی، طنز انتقادی به روابط موجود در جامعه، طنز تبلیغی و انتقاد به سازندگان سایر کلیپ‌ها (که عموماً از سوی پسران برای انتقاد به کلیپ‌های دختران ساخته می‌شود)، بخش اعظمی از این کلیپ‌ها را تشکیل می‌دهد.

دخترها و کلیپ‌های اینستاگرامی
چهره‌های زیادی در این میان شناخته شدند و توانستند با سبک ویژه خود طرفداران زیادی داشته باشند؛ تا جایی که حتی بسیاری از واحدهای تجاری، تبلیغات خود را به آن‌ها می‌سپارند. همچنین برخی از این افراد به‌واسطه فعالیت اینستاگرامی خود، به اجرای برنامه‌های زنده در جنگ‌های شادی می‌پردازند. در مجموع حضور دختران در این فضا بسیار کمتر از پسران است.

ورود امپراطور کوزکو در پوششی متفاوت
امپراطور کوزکو یکی از دختران فعال در این شبکه است که طرفداران زیادی نیز پیدا کرده است. 23 هزار و 100 فالور برای زنی که در شهری کوچک زندگی می‌کند، رقم قابل توجهی است. شخصیت او یک زن خانه‌دار قمی است که اتفاقات روزمره زندگی‌اش را روایت می‌کند؛ اتفاقات روزمره زندگی که بسیار شبیه به همه ایرانیان است. این فعال شبکه‌های مجازی خودش را این‌گونه توصیف می‌کند: "شخصیت انیمیشنی امپراطور کوزکو آدم جالبی نیست؛ بددهن، حسود و ازخودراضی است. کوزکو آینه تمام‌نمای اخلاقیات بد مردم ماست. نه تنها قم، بلکه کل کشور. من فقط با غلو و پررنگ‌تر کردن این‌ها می‌خواهم نشان دهم که چقدر این رفتارها زشت است و سعی کنیم جامعه بهتری بسازیم".

ورود این شخص به فضای مجازی از جهت دیگری نیز جالب بود؛ پوشش چادر که او برای خود انتخاب کرده بود را پیش از این در هیچ‌یک از دختران معروف در فضای اینستاگرام ندیده بودیم. او در مورد مبلغ تبلیغات خود نیز در مصاحبه‌ای اعلام کرده بود زمانی که برای اولین‌بار به او پیشنهاد تبلیغ شده است، برای رد کردن آن، مبلغ بسیار بالایی پیشنهاد داده اما فرد پذیرفته است. در نتیجه از آن پس اگر کسی بخواهد برایش تبلیغ می‌کند.

همچنین امپراطور کوزکو از ورود نهادهای فرهنگی و انتظامی کشور به بحث ساخت این کلیپ‌ها خبر داد. به گفته او معاونت اجتماعی ناجای استان طی تماسی، بسیار خوب و دلسوزانه راهنمایی‌هایی انجام داده است. چند باری نیز از طرف وزارت ارشاد با او تماس گرفته‌اند و دیدارهای خوب و سازنده‌ای انجام شده است.

ویدئوهایی با طنزهای سخیف
از اولین دخترانی بود که وارد این فضا شد؛ گرگینه با نام اصلی ملیکا جواهریان بود که این روزها عنوان سفیدبرفی را برای خود انتخاب کرده است. این فعال اینستاگرامی بیش از 600 هزار فالور دارد و عمده فعالیتش تصاویر و ویدئوهایی از خود است که در بخشی از آن‌ها طنز سخیفی را به نمایش می‌گذارد. البته حضور دخترانی از این دست که عموماً با ظاهری کاملاً نامناسب به ساخت کلیپ‌هایی می‌پردازند، بسیار است که ویدئوهای منتشرشده از سوی آن‌ها هیچ بار معنایی ندارد. هرچند از این دست پسرها نیز به تعداد زیادی دیده می‌شود اما تعداد دخترانی که ویدئوهای بی‌محتوا منتشر می‌کنند، نسبت به کل جمعیت دختران فعال بسیار زیاد است. دسته‌ای از دختران نیز با میکس ویدئوهایی، طنزهای سیاسی و اجتماعی می‌سازند.

همچنین گروهی از دختران در کنار پسران مشغول ساخت ویدئو هستند. پارمیدا یکی از این دخترهاست که همراه با تعدادی از پسران به ساخت کلیپ‌های طنز می‌پردازند.

پسرهای زیادی نیز در اینستاگرام کلیپ می‌سازند که هرکدام چندین هزار فالور دارند؛ حتی تعداد فالورهای یکی از آن‌ها بیش از یک میلیون نفر است. این افراد به صورت فردی یا گروهی اقدام به ساخت کلیپ‌هایی می‌کنند. در کنار این‌ها، گروه اکیپ نیز سریالی اینستاگرامی می‌سازد که عموماً هر هفته یک قسمت از آن را منتشر می‌کند. در این سریال نیز دختران و پسران در کنار هم به ایفای نقش می‌پردازند و با توجه به محتوای سریال و تصاویری که از پشت صحنه آن منتشر می‌کنند، به نظر می‌رسد ساخت این سریال تا حدودی به شکل حرفه‌ای جلو می‌رود.

جلوه بیشتر فعالیت جوانان در فضای مجازی
نکته قابل توجه، سن بسیاری از افراد فعال در این حوزه است که عموماً در سنین ابتدای جوانی هستند؛ به منظور بررسی جامعه‌شناختی فعالیت جوانان در زمینه ساخت این ویدئوها و گاهی بیان انتقادات خود به این شیوه به سراغ نادر صادقیان، جامعه‌شناس رفتیم. او در گفت‌و‌گو با مهرخانه با اشاره به این‌که تغییر در سبک زندگی منحصر به جوانان نیست، افزود: هرچند با توجه به موقعیت و ویژگی‌های مقطع سنی جوانان ظهور، بروز، جلوه، تنوع و ابعاد بیشتری دارد زیرا پویاترند و به دنبال کسب تجربه‌های جدید هستند؛ در نتیجه فعالیت‌شان در حوزه فضای مجازی طبیعتاً جلوه بیشتری دارد. سبک زندگی تابعی از متغیرها و علل و عوامل بیرونی است. زمانی که نظام اقتصادی، شیوه کار، تولید، معیشت و فعالیت عوض می‌شود، همه این موارد روی سبک زندگی، نظام تولید، نظام مصرف مادی و فرهنگی، فناوری اطلاعات و شیوه‌های مدرن ارتباطی اثر می‌گذارد. این فرآیند در سطح جهانی بسیاری از مرزها را کمرنگ می‌کند و باعث تداخل و تلاقی در بسیاری از حوزه‌های فرهنگی می‌شود. با این اوصاف می‌بینیم با یک مؤلفه پیچیده و چندسطحی و چندبعدی مواجهیم و نمی‌توان ساده‌سازی کرد که از محور خاصی وارد شویم. بنابراین ایجاد تحول، کاملاً امری بدیهی است اما این‌که تحول به چه سمت و سو، با چه نتایجی و با چه اهدافی باشد، مهم و متنوع است و ابعاد مختلف و گسترده‌ای را نیز می‌طلبد.

ویژگی‌های روانشناختی، تمایزات جنس و گروه سنی تفاوت حضور دختران و پسران را ایجاد می‌کند
او درباره تفاوت حضور دختران و پسران در این فضاها تصریح کرد: در زمینه فعالیت‌های فضای مجازی که کلیپ‌ها و نماهنگ‌هایی می‌سازند، بین دختر و پسر تفاوت جدی‌ای وجود ندارد. تفاوت را ویژگی‌های روانشناختی، تمایزات جنس و گروه سنی مشخص می‌کند. نکته مهم‌تر در این حوزه این است که وقتی یک امکان فنی و تکنولوژیک ایجاد می‌شود، به‌طور طبیعی هر فرد به تناسب اقتضائات، نیازها، اهداف، تمایلات و گرایشات خود از آن می‌تواند استفاده مفید یا بعضاً استفاده نادرست داشته باشند. این فضا به شکلی است که نمی‌توان در آن انحصار ایجاد کرد؛ می‌تواند هم فرصت و هم تهدید باشد. یعنی اگر هدفمند، مبتنی بر نیازهای اصیل و واقعی و درک عمیق از ضرورت‌ها و پیامدهای اصلاحی و سازنده باشد، می‌توان به خوبی از آن استفاده کرد. البته این امکانی بالقوه است و به ‌فعل در آوردنش مانند تمام ویژگی‌های فناورانه و تکنولوژیک بستگی به نوع استفاده دارد. بخشی از آن هم می‌تواند آسیبی باشد؛ جاهایی که بیشتر خلأ وجود داشته و نیازهای طبیعی در حد متعارف تأمین نشده است. آموزش و نظام آموزشی در درون خانواده‌ها و دستگاه‌های رسمی به حد کفایت نبوده، به همین دلیل حضور در فضای مجازی بعضاً به سمت افراط، تخریب، توهین و شکستن مرزهای هنجاری، اخلاقی و ارزش‌های مختلف میل می‌کند.

منع اخلاقی هنجاری در مورد زنان و حضور کمتر دختران
این جامعه‌شناس با بیان این‌که بخشی از تفاوت حضور دختران و پسران در فضای مجازی به ویژگی‌های شخصیتی این دو جنس برمی‌گردد، گفت: معمولاً برحسب نظام تربیتی، نظام فرهنگی، ارزش‌های دینی و اخلاقی و تعالیم خانواده دختران کنترل بیشتری به اقتضای ماهیت، خلقت و فطرت خودشان دارند. در نتیجه به لحاظ کمی باید حضور دختران کمتر باشد. حضور پسرها را فی‌نفسه نمی‌توان قضاوت کرد مگر این‌که ببینیم با چه محتوا، شیوه، سبک و اهدافی وارد این حوزه می‌شوند. بخش قابل توجهی از آن بد نیست. بخشی از آن هم می‌تواند جنبه تخریبی، آسیبی و خلاف ارزش‌های اخلاقی و اعتقادی باشد که دلایل آن بخش را باید واکاوی کرد. اما آن‌چه مسلم است این است که حوزه شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی چندان کنترل‌پذیر نیست و جامعه با آزمون و خطا وارد آن می‌شود. جوانان چون پویاتر و جسورتر هستند، هنوز درگیر اولویت‌های واقعی زندگی نشده‌اند، شناخت دقیق و عمیقی از بار مسؤولیت‌ها ندارند، اوقات فراغت بیشتری دارند و دچار تأثیرگذاری بین هم‌سالان هستند، در نتیجه بیشتر در این حوزه متمرکز می‌شوند که بخشی از آن می‌تواند جنبه ناهنجار و آسیبی پیدا کند.

ورود به فضاهای مجازی هیجان‌زده است
صادقیان ورود به عرصه‌های بالا را هیجان‌زده توصیف کرد و ادامه داد: در این زمینه در ابتدا تا حدودی هیجان‌زده و با جو افراطی وارد می‌شوند و دنبال می‌کنند و همین باعث می‌شود از جنبه‌های تعادل، مثبت و ایجابی بعضاً منحرف شوند اما با گذشت زمان به‌تدریج انتظار می‌رود این روند کاهش یابد. اول حالتی مانند تب و موجی از یک الگوی رفتاری مد می‌شود که جنبه افراطی و کاذب نیز پیدا می‌کند و چندان اندیشیده‌شده نیست؛ گونه‌ای رقابت، تشخص و تمایزطلبی است که خیلی هم ریشه و مبنای دقیقی ندارد اما جامعه با یک آزمون و خطا معمولاً بعد از گذشت چند سال به حد نرمالی و متعارفی می‌رسد. درصدی را نیز، هرکاری کنید، جنبه‌های آسیبی دارد. نقش مصرف‌کننده هم مهم است. یعنی شنونده باید عاقل باشد. ببیند چه کالایی می‌خواهد. باید مقداری ذائقه مخاطب، وسعت دانایی، شناخت، هوشیاری و ذکاوت‌شان را بالا برد و رسانه‌ها در این حوزه می‌توانند تأثیرگذار باشند.

وضعیت نرمال بعد از گذشت چند سال
او درباره کلیپ‌های طنز انتقادی که برخی جوانان نسبت به فضای موجود جامعه می‌سازند و در اینستاگرام منتشر می‌کنند، اظهار کرد: در حال حاضر هر فرد خودش تولیدگر و رسانه شده است. وقتی می‌گوییم آزادی، این هزینه‌ای است که جوامع ولو با ابعاد و پیامدهای ناسالم و مخرب می‌دهند ولی این انتظار می‌رود که به‌تدریج با کسب تجربه به فرآیند نرمال و متعادل برسند. جامعه باید به عقلانیت انتقادی و روشنگرانه برسد و دست به گزینش مطلوب بزند. این‌که هر کالایی عرضه شود و جامعه مصرف کند، معقول نیست. برای به تعادل رسیدن در مصرف این موارد، جامعه باید به تجربیات برسد. بر اساس تجربه، کنترل این فضاها با حالت امری و دستورانه تأثیرگذار نیست. هرکس باید بر مبنای رسالت و تکلیفی که برای خود قائل است، دست به انتقاد بزند و جنبه‌های مثبت و منفی را بیان کند تا به‌تدریج جامعه به سطحی از عقلانیت و شناخت برسد و به سراغ کالاها و محصولات و برنامه‌های مثبت چه از نظر توزیعی و چه از نظر مصرفی برود.

مدگرایی در اوقات فراغت جوانان
صادقیان در مورد گستردگی حضور در فضاهای توصیف‌شده بیان کرد: تغییرات در حوزه سبک زندگی اشکال مختلفی دارد. این مورد توصیف‌شده بیشتر مدگرایی است. مدگرایی فقط در حوزه کالاهای مصرفی و مادی نیست و بخشی از اوقات فراغت جوانان را هم در برمی‌گیرد. زیرا چندرسانه‌ای است، می‌تواند چند حس را درگیر کند و با توجه به این‌که جاذبه‌های صوری و نمایشی خاص خودش را دارد، این اتفاق می‌افتد. البته خیلی فراگیر نیست. طبقات متوسط و متوسط به پایین چون معمولاً دغدغه‌ها و اولویت‌های شغل و مسکن و معیشت و ازدواج را دارند بعید است به‌طور جدی وارد شوند. شاید به‌عنوان بخشی از یک نوع تفریح و سرگرمی نگاه کنند. ولی آن‌هایی که منحصر و جدی وقت زیادی می‌خواهند بگذارند و به‌طور ویژه دنبال این مقوله‌ها باشند، به لحاظ عددی و کمی تعدادشان در مقایسه با کلیت جمعیت جوان خیلی زیاد نیست. حضور این‌چنینی در فضاهای مجازی بیشتر جنبه حاشیه‌ای دارد و به این معنا نیست که به جای خودش نباید به آن پرداخت و اهمیت ندارد.