روزی روزگاری سینمای کودک

 جشنواره فیلم کودک و نوجوان علاوه بر فراهم کردن کارزاری برای معرفی فیلم‌هایی که کمتر مجالی برای نمایش و دیده شدن می‌یابند، فرصتی برای طرح چراهایی است که بایستی در این موقعیت به آن پرداخته شود. این‌که چرا سینمای کودک در سال‌های اخر در بین مخاطبان کمرنگ شده است و چرا هیچ ردی از آنها بر پرده‌های نمایش سینماهای کشور نمی‌بینیم؟

به راستی چه اتفاقی افتاده است که دهه درخشان 60 که دوران طلایی سینمای کودک و نوجوان بوده و آثاری به‌یادماندنی و ماندگار برای فرزندانش تولید کرده، چنین به دوران سرد و خاکستری امروز گرفتار آمده است؟ این‌ها و خیلی از مسائل دیگر قرار است در این گزارش به آن پرداخته شود تا شاید با تکرار مکررشان فرجی در حل مشکل پیش آید.

دهه 60؛ روزهایی که سینمای کودک، افتخار سینمای ایران بود
نقطه آغاز شکل‌گیری سینمای کودک و نوجوان ایران بعد از انقلاب را می‌توان دهه شصت دانست و اواسط دهه هفتاد هم این سینما به اوج رسید. فیلم‌های سینمایی چون "گلنار"، "دزد عروسک ها"، "مدرسه موش‌ها"، "کیسه برنج" و... از جمله آثاری هستند که در آن سال‌ها ساخته شد و همچنان دارای جذابیت‌هایی برای مخاطبان است. سینمای کودک و نوجوان ما نه تنها برای مخاطب کودک و نوجوان بلکه برای بزرگسالانی که در دهه شصت و هفتاد کودکان خود را برای دیدن این فیلم‌ها به سینما می‌بردند نیز بسیار جذاب بود. در شرایط اجتماعی دهه 60 که کشور درگیر دفاع 8 ساله از کشور بود، سینمای کودک و نوجوان با شادی و هیجانی که در خود داشت، یکی از بهترین روش‌ها برای تزریق امید و شادی به جامعه بود.

مخاطب این نوع فیلم‌ها تنها مردم داخل کشور نبود و بعد از انقلاب، سینمای ایران با سینمای کودک به عرصه بین‌المللی معرفی شد و در جشنواره‌های خارجی خوش درخشید. بسیاری از متولدین دهه 60 هنوز با آثار سینمای کودک همان روزگار همزادپنداری می‌کنند و پای تماشای این فیلم‌ها می‌نشینند؛ به‌طوری‌که صدا و سیما نیز به‌واسطه همین وفاداری مخاطب و البته کیفیت آثار و نوع محتوای آن، به بازپخش چندباره آن‌ها اقدام می‌کند.

به گزارش مهرخانه، هرچند سینمای کودک و نوجوان در این دو دهه با قدرت به سمت جلو پیش می‌رفت اما ناگهان از حرکت ایستاد و دیگر تولیدات قابل توجهی ساخته نشد. آن تعداد آثار هم که بعدها به عنوان سینمای کودک و نوجوان ساخته می‌شد، به جای افزایش جذابیت، هیجان و شادی برای جذب کودک، نتوانست آن‌ها را جذب کند و به مرور، سینمای کودک از دیگر رسانه‌ها جا ماند.

مشکلات گریبان‌گیر سینمای کودک و نوجوان امروز
علاوه بر مشکلاتی که در نوع نگارش فیلم‌نامه و موضوع انتخاب‌شده مطرح می‌شود، نمی‌توان از عدم حمایت‌ نهادهای دولتی و تصمیم‌گیرنده چشم پوشید که بسیاری از سینماگران و فیلم‌سازان، این مشکل را به عنوان یکی از مسائل اصلی عنوان می‌کنند و همواره نسبت به نحوه اکران فیلم‌های کودک و نوجوان گلایه‌مند هستند.

عدم تمایل بخش خصوصی برای ورود به سینمای کودک، حمایت‌های اندک بخش دولتی و اکران نامناسب فیلم‌های کودک و نوجوان (برخی از آثار به دلیل آن‌که فضایی برای اکران آنها در نظر گرفته نشده است، سال‌ها در انتظار اکران می‌مانند) موجب شده است که سینمای کودک ما مهجور بماند و چندان به آن پرداخته نشود.

نگاهی به عملکرد کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در حوزه سینمای کودک
بسیاری کانون پرورش فکری کودکان را یکی از نهادهای تأثیرگذار در سینمای کودک می‌دانند که کارنامه‌ای قابل تأمل در این عرصه دارد. این کانون از سال ۱۳۴۴ فعالیت خود را آغاز و در حوزه‌های مختلفی مانند انتشار کتاب کودک و نوجوان، تولید فیلم و انیمیشن ورود پیدا کرد و توانست جایگاه مناسبی در حوزه تولید فیلم کودک و نوجوان در دنیا به‌دست آورد. اما بعد از گذشت سال‌ها نقش این نهاد برای رونق‌بخشی به سینمای کودک و نوجوان کمرنگ شد؛ به‌طوری‌که در چند سال اخیر تعداد آثار تولیدشده توسط این نهاد کاهش فاحشی پیدا کرد.

ابوالفضل جلیلی کارگردان سینما درباره عملکرد کانون در سال‌های اخیر معتقد است که سینمای کودک و نوجوان به کانون پرورش فکری نیاز دارد اما کانون برنامه خاصی برای تولید فیلم سینمایی با موضوع کودک و نوجوان ندارد و هر فیلم‌نامه‌ای که به کانون ارائه می‌شود، به دلایل و بهانه‌های مختلف رد می‌شود.

در رابطه با انتقادات مطرح‌شده و بررسی عملکرد کانون در سال‌های اخیر، محمدرضا کریمی‌صارمی، مدیرکل امور سینمایی و تئاتر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در گفت‌وگو با مهرخانه گفت: همه کانون را می‌شناسند و خاطره‌های خیلی خوبی از گذشته و حال آن دارند و فعالیت‌های اخیر کانون در عرصه‌های مختلف نشان می‌دهد که این نهاد همچنان به راه خود ادامه می‌دهد و امور سینمایی کانون هم یکی از این مجموعه‌هاست که درواقع تلاش می‌کند با تولیدات خود، غنای خاصی به سینمای کودک و نوجوان کشور ببخشد.

او درباره اقدامات بخش سینمایی کانون گفت: در بخش سینمای کانون، با توجه به توان مالی که در اختیار داریم سعی کرده‌ایم با تمام قدرت حضور پیدا کنیم. به عنوان مثال در پاییز سال گذشته فیلم‌هایی را در کتابخانه‌های کانون به نمایش درآوردیم و امروز کانون پرورش فکری کودکان، 59 سالن سینمایی ویژه کودکان و نوجوانان را راه اندازی کرده و از شهریور ماه سال گذشته نیز اکران فیلم‌ها در این سالن‌ها آغاز شده است.

حمایت از سه فیلم کودک و تولید یک فیلم بلند
کریمی‌صارمی به اقدامات سال گذشته کانون پرورش فکری کودکان در حمایت از فیلم‌های کودک اشاره کرد و افزود: ما توانستیم از سه فیلم کودک که به نوعی در اکران سالن‌های زیادی در اختیار نداشتند حمایت کنیم و امسال نیز به غیر از فیلم‌هایی که تولیدی کانون هستند، سه الی چهار فیلم را حمایت خواهیم کرد. در حوزه تولید هم در حال حاضر حدود 25 انیمیشن کوتاه در دست تولید است و حدود سه فیلم‌نامه کودک در حال نگارش است که حتماً امسال تولید یک فیلم را کلید خواهیم زد.

او در ارزیابی عملکرد کانون در حوزه سینمای کودک و نوجوان کشور گفت: کانون نهادی است که از اول در این عرصه حضور داشته و اثرگذار هم بوده است. چون به هر حال آثاری در سینمای کودک ما تولید کرده که جریان‌ساز سینمای بزرگسال ما بوده و این آثار شاخص و جوایزی که دریافت کرده‌اند، نشان‌دهنده این نفوذ و اثرگذاری است.

همین تأیید اثرگذاری نقش کانون در سینمای کودک کشور توسط مدیر کل امور سینمایی کانون باعث شد که چرایی مشکلات در این عرصه مورد پرسش قرار گیرد که او در پاسخ تأکید کرد: کانون درواقع یک شرکت دولتی است که با توان محدود و تا جایی‌که در حیطه وظایف این کانون تعریف شده است، تلاش می‌کند که سینمای کودک را حفظ کند. درست است که کانون در سینمای کودک اثرگذار بوده اما واضح است که مجری این عرصه نیست، بلکه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مجری اصلی سینمای کودک و نوجوان است.

احداث سالن‌های سینما ویژه کودکان و نوجوانان
کریمی‌صارمی درباره اقدامات کانون برای رفع مشکلات سینمای کودک و نوجوان گفت: ما برای آن‌که بتوانیم کمکی در جهت پویایی سینمای کودک انجام دهیم، کانون نمایش را راه‌اندازی کرده‌ایم که با احداث سالن‌های نمایش فیلم ویژه کودکان و نوجوانان بتوانیم تا حدودی مشکلات اکران را رفع کنیم. ممکن است تعدادی از این سالن‌ها استانداردهای DCP و تکنیکال امروزی را نداشته باشند، ولی معتقدیم که همین سالن‌ها به دلیل داشتن مخاطب‌های خاص خود می‌توانند جریان‌ساز باشند و این بالاترین توانی بوده است که در این عرصه داشته‌ایم.

او با تأکید بر این‌که حمایت‌های مالی از کارگردانان در توان کانون نیست و این جزو وظایف وزارت ارشاد است افزود: اخیراً تفاهم‌نامه‌ای میان کانون و بنیاد فارابی بسته شده است که بتوانیم به جای یک فیلم تولیدی در سال، دو یا سه فیلم با مشارکت و همیاری همدیگر تولید کنیم که اتفاق بزرگی است و امیدواریم در 6 ماه دوم سال این تصمیم عملی شود.

سیاست‌ کانون پرورش فکری کودکان در حمایت از فیلم‌نامه‌ها
مدیرکل امور سینمایی و تئاتر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در رابطه با سیاست‌های کانون در پذیرش فیلم‌نامه‌ها گفت: طبیعی است که هر سازمان و نهادی سیاست‌های خود را دنبال می‌کند و براساس توان مالی که دارد برای تولیدات خود برنامه‌ریزی می‌کند. سینمای کودک سینمای گذشت، فداکاری، ایثار، خودباوری، اعتماد به نفس و همه آن‌چیزی است که کودکان ما نیاز دارند بیاموزند. اگر فیلم‌نامه‌های ملودرام اجتماعی را در سینمای کودک قالب می‌کنند، طبیعی است که کانون این فیلم‌نامه‌ها را نپذیرد. اگر کارهایی هستند که سطحی‌ است و سال‌ها خاک خورده‌اند و اکران نشده‌اند، که من از آوردن اسم آنها معذورم، این‌ها نمی‌توانند در کانون جایی داشته باشند.

او افزود: فیلم آقای طالبی، فیلم سلامت و شریفی است و از بین 50 فیلمنامه ارسال‌شده این فیلم تصویب شده است. ما به دنبال سینمای ارزشی هستیم، فیلم‌هایی که جامعه‌مان را و ایدئولوژی‌های مذهبی ما را به بهترین شکل معرفی کند و مطابق با نیازهای واقعی کودکان باشد. با توجه به بودجه اندکی که در اختیار داریم، هیچ‌گاه به دنبال سطحی‌نگری و کارهایی که فقط کودکانمان را سرگرم کنند، نبوده‌ایم.

سال‌های 91 تا 94 دوره خمودگی کانون
کریمی‌صارمی همچنین با اشاره به این‌که در دوره چهارساله 91 تا 94، کانون دچار خمودگی شده بود، علت آن را تغییر و جابه‌جایی مدیران و کم و زیاد شدن بودجه‌ها دانست و به گذر از آن دوران تأکید کرد و افزود: اکنون نزدیک به 2 سال است که کانون از این دوره خمودگی خارج شده است. طبق برنامه‌ای که کانون دارد 25 انیمیشن در حال تولید است و 12 انیمیشن دیگر آماده بودجه هستند. همچنین سه فیلم‌نامه سینمایی آماده است که یکی از این فیلم‌نامه‌ها قرار است در شهریور ماه کلید بخورد. یک برنامه تلویزیونی 40 قسمتی نیز در دست آماده داریم که منتظر جذب بودجه است.

نه بحران مخاطب نه بحران فیلمنامه، فقط بحران برنامه‌ریزی
او با بیان این‌که ما در سینمای کودک نه بحران مخاطب داریم و نه بحران فیلم‌نامه بلکه با بحران برنامه‌ریزی مواجه هستیم، تصریح کرد: چگونه است که در دنیا فیلم‌های کودک و نوجوان ما را می‌خرند و اکران می‌کنند؟ آنها که بیشتر از ما درگیر زندگی مدرن هستند. چطور است که جذب ادبیات ما می‌شوند و فیلم‌هایمان را در فستیوال‌های‌شان نمایش می‌دهند و حتی پرونده اکران این فیلم‌ها آن‌قدر موفق است که حمایت‌های مالی بسیار خوبی از سینماگران ما می‌کنند ولی ما نمی‌توانیم این کار را انجام دهیم؟!

این مقام مسؤول افزود: باید در عرصه سینمای کودک چرخه اکران به‌وجود آوریم و شرایط را طوری فراهم کنیم که بچه‌ها، والدین و مربیان مدارس را آموزش دهیم تا فیلم کودک ببینند. فیلم‌ها باید وارد آموزش و پرورش شوند و به عنوان یک ابزار بسیار عالی، هم برای اوقات فراغت و هم برای تعلیم و تربیت مورد استفاده قرار گیرند. سینمای کودک و نوجوان ما سالم‌ترین سینمای ما است؛ چراکه ما حتی یک فیلم ممنوعه کودک و نوجوان در کشور نداریم. بنابراین با خیال راحت می‌توانیم مخاطب را به تماشای فیلم‌ها ترغیب کنیم.

صارمی با بیان این‌که دلیل ارتباط برقرار نکردن بچه‌های ما با سینمای کودک، وجود اشکال جدی در اکران این فیلم‌ها و عدم آشنایی آن‌ها با فیلم‌های کودک است، تصریح کرد: فیلم "پایان رؤیاها"ی آقای علی طالبی را در جشنواره سال گذشته ببینید؛ بچه‌ها توانستند به خوبی با این فیلم ارتباط برقرار کنند و با قهرمان‌های آن به راحتی همزادپنداری کردند. بچه‌ها به هرحال تصمیم‌گیرنده نیستند و باید شرایط را برای آن‌ها ایجاد کنیم تا خانواده‌ها سینما رفتن را به عنوان یک اوقات فراغت در نظر بگیرند و ما هم باید سطح سلایق را در این عرصه بالا ببریم. من به شما قول خواهم داد که این 59 سالن سینمای کودک در آینده بهترین پایگاه فرهنگی خانواده‌ها خواهند شد.

در کشور چیزی به نام سینمای کودک دیگر وجود ندارد/ فقط می‌توانیم غصه بخوریم
مسعود کرامتی تهیه‌کننده، کارگردان و بازیگر سینما، تلویزیون و تئاتر است. او یکی از کارگردانانی است که در عرصه سینمای کودک فیلم ساخته است که شاید ماندگارترین اثر کرامتی فیلم «پاتال و آرزوهای کوچک باشد». اخیراً نیز فیلم «خاله قورباغه» او به عنوان جدیدترین کارهای این کارگردان در دست ساخت قرار دارد.

کرامتی که دل پری از سینمای کودک دارد؛ به حدی که صحبت کردن درباره مسائل و مشکلات آن برایش آزاردهنده می‌شود، در گفت‌وگو با مهرخانه گفت: سختم است که درباره سینمای کودک صحبت کنم؛ به دلیل این‌که ما در سینمای کودک فقط عادت کرده‌ایم که راجع به آن حرف بزنیم و کلی‌‌بافی کنیم. در حالی‌که سینمای کودک سال‌هاست که مثل یک گوشت قربانی تقسیم و تمام شده است و یک عده هم این وسط برای سهم‌خواهی یا به هر دلیل دیگری دارند درباره سینمای کودک حرف می‌زنند. ما تقریباً در کشور سینمای کودک نداریم و تنها یک جشنواره فیلم کودک و نوجوان است که در آن سالی چند فیلم به سختی نمایش داده می‌شود. کار از حرف زدن گذشته است؛ به نظر من تنها کاری که از دستمان برمی‌آید این است که برای شرایط فعلی سینمای کودک غصه بخوریم و بس.

او در ادامه افزود: من بالغ بر 15 سال است که از مشکلات تکراری سینمای کودک صحبت کرده‌ام و مجدداً آنها را هر سال تکرار می‌کنم و می‌بینم که هیچ مشکلی حل نمی‌شود. حرف زدن فایده‌ای ندارد چون چیز تازه‌ای قرار نیست گفته شود. من هرچه راکه باید گفته شود 15 سال است تکرار می‌کنم؛ آن‌قدر که برایم تکرار مجدد آن آزاردهنده شده است.

فقط زمان برگزاری جشنواره به فکر سینمای کودک می‌افتیم
این کارگردان درباره شورای سیاست‌گذاری و عدم حمایت از این شورا گفت: گاهی صحبتی می‌شود و تبی مسؤولان را می‌گیرد و تصمیم می‌گیرند که شورای سیاست‌گذاری تشکیل دهند. من در این شورای سیاست‌گذاری حضور داشتم و از نزدیک دیدم که این‌همه آدم در این شورا وقت گذاشتند اما ذره‌ای از آن حمایت نشد.

او با بیان این‌که تقریباً تمام کارگردان‌های باسابقه سینمای کودک از این سینما ناامید شده‌اند، خاطرنشان کرد: اگر فقط آدم‌ها و شخصیت‌هایی که در سینمای کودک بودند را مرور کنید، می‌بینید تقریباً همگی از این سینما دل کندند و کنار کشیدند و هیچ‌کدام حاضر نیستند در مورد سینمای کودک صحبت کنند. چون اصلاً چیزی به نام سینمای کودک وجود ندارد و ما نمی‌توانیم راجع به چیزی که اصلاً وجود ندارد حرف بزنیم.

کرامتی در ادامه گفت: تنها موقع برگزاری جشنواره به فکر سینمای کودک می‌افتیم و مشکلات صدبار گفته‌شده را تکرار می‌کنیم. به نظر من به اندازه کافی سینمای کودک تحقیر شده و به اندازه کافی حقیر و کوچک انگاشته شده است. الان تنها تعدادی افراد تازه‌وارد، به این سینما ورود پیدا کردند و در این زمینه حرف می‌زنند که با بررسی سابقه‌شان می‌فهمیم که درست در شرایطی فعالیت خود را آغاز کردند که سینمای کودکی اصلاً وجود ندارد و جالب این‌جاست که این افراد ادعای بیشتری نسبت به افراد باسابقه دارند.

تنها دغدغه و علاقه شخصی باعث می‌شود که در این سینما فیلم بسازیم
وقتی درباره ساخت فیلم «خاله قورباغه» از مسعود کرامتی می‌پرسم، او با بیان این‌که مسائل و مشکلاتی در ساخت این فیلم با آن مواجه بوده است که نمی‌توان آنها را گفت، ادامه داد: تنها دغدغه شخصی تهیه‌کننده این اثر، خانم طائرپور است که باعث ساخت این فیلم شد. او هم علاقه به سینمای کودک دارد و هم تمام مشکلات و مصائب و دوندگی‌های آن را به تنهایی به دوش می‌کشد و با وجود زحمت‌هایی که کشیده است، هیچ حمایتی از او نشد.

کارگردان فیلم «ترانه کوچک من» در پاسخ به این پرسش که علاوه بر عدم حمایت‌ها، آیا مخاطب سینمای کودک کم است، گفت: با این‌که مشکل تنها عدم حمایت از سینمای کودک نیست اما باید زمانی این قضاوت را داشته باشیم که فیلم‌های کودک در اکران حضور داشته باشند. برای همین می‌گویم که ما در مورد سینمای کودک بیشتر روی هوا حرف می‌زنیم. مثلاً آقای علی طالبی یکی از کارگردانان مطرح سینمای کودک است و صادقانه دارد کار می‌کند ولی واقعیت این است که اصلاً مگر کارهای علی طالبی اکران می‌شود که ما بگوییم خانواده‌ها استقبال می‌کنند یا خیر؟ مگر اصلاً فضایی وجود دارد که ما بتوانیم از بحران مخاطب صحبت کنیم؟

مسعود کرامتی در ادامه بیان کرد: بسیاری، از این وضعیت خفت‌بار و نابه‌سامان سینمای ایران سوءاستفاده می‌کنند و 2 سالی یک دفعه فیلم‌هایی که مدت‌های زیادی است خاک خورده است و کیفیت لازم را ندارد را اکران می‌کنند و بعد از آن‌که فروش نمی‌کنند، می‌گویند که اصلاً سینمای کودک مخاطب ندارد.

از سینمای کودک ناامیدم؛ به بازیگر روی آوردم
کارگردان مجموعه «خانه ما» با اظهار این‌که دیگر امیدی به ادامه کار در سینمای کودک ندارد و اکنون به بازیگری مشغول است، در رابطه با آینده سینمای کودک ایران گفت: در شرایطی که هیچ ارگانی تمایلی به حمایت از سینمای کودک ندارد و تنها به حرف اکتفا می‌شود و عملاً هیچ اتفاقی نمی‌افتد، امیدی به سینمای کودک نیست. کانون پرورش فکری هم ظاهراً به لحاظ مالی امکانات محدودی برای تأثیرگذاری در سینمای کودک دارد و پنج سالی یک فیلم تولید می‌کنند که نمی‌توان زیاد روی آن حساب کرد.