درآمدی بر سیره سیاسی دهمین پیشوای بزرگ شیعیان

حضرت علی بن محمد مشهور به امام هادی(علیه السلام) دهمین امام شیعیان و فرزند حضرت جواد(علیه السلام) است. مادر ایشان بانوی مومن و پاکدامنی به نام سمانه مغربیه بود که در تقوا و ایمان مشهور زمان خود بود. وی در نیمه ذی الحجه سال ۲۱۲ هجری قمری در اطراف مدینه در محله ای به نام " صریا " به دنیا آمد.ایشان پس از شهادت پدر بزرگوارشان امام رضا(علیه السلام) در سن ۸ سالگی به پیشوایی شیعیان رسید و به مدت ۳۴ سال امامت جامعه را برعهده داشت.ایشان با چند تن از خلفای عباسی از جمله معتصِم، واثق، متوکِل،منتصِر، مستعین، معتَز همزمان بود و بیشتر سال های امامت را در سامرا تحت نظارت حاکمان عباسی گذراند.

پس از شهادت حضرت رضا (ع)، رویکرد عباسیان نسبت به ائمه روی به تندی و شدت گذاشت؛ امام جواد (ع)، به بغداد فراخوانده شد و مأمون به رغم اکراه امام جواد (ع)، با هدف نظارتِ هر چه بیشتر بر امام و نیز بازسازی چهرۀ خود در جامعه به عنوان قاتل حضرت رضا (ع)، دخترش را به عقد امام جواد (ع) درآورد و بدین ترتیب شبکه جاسوسی خود را تا عمق خانه امام نفوذ داد.

در زمان امام هادی (ع)، اوضاع نابسامان تر شده بود. حکومتیان که دیگر نظیر گذشته تنها از نژاد عرب نبودند، بر اساس تیره و نژاد به گروه های قدرت طلب درون دولت عباسی تجزیه شده بودند. آشکارترین اثر این اتفاق، زوال هیبت و عظمت مقام خلافت بود. چنانکه موضوع کشمکش بردگان، ترکان، و اعراب در درون حکومت عباسی کاملا روشن شده بود. هم زمانی و مقارنت دوره کوتاه امامت حضرت هادی (ع)، با زمان خلافت شش خلیفه از خلفای عباسی، مؤید تزلزل مقام خلافت و جنگ قدرت درون حاکمیت است. همچنین خوش گذرانی و هوسرانی درباریان در این دوره، شدتی بیش از پیش یافت و بالطبع دو نکته مزبور، ظلم و خودکامگی گسترش یافت و موجبات نارضایتی بیشتر مردم فراهم آمد.

از میان این شش تن، متوکل شخصیت ویژه و استثنایی است. هوش و سیاستش، قساوت و شدت عملش در کنار کینه و نفرت از حضرت علی(علیه السلام) نه تنها در میان شش خلیفه معاصر امام، بلکه در تمام دوران خلافت عباسیان و حتی اُمویان، به دوره حساس تبدیل کرده است. متوکل معمولاً به دلیل نفرت از حضرت علی(ع) و تخریب شخصیت او، تخریب مرقد امام حسین(ع) و تبدیل آن به زمین کشاورزی، محاصره اقتصادی علویان و محبان اهل بیت(علیهم السلام)، تلاش برای ایجاد جایگزین ضعیف برای رهبری شیعیان، و فراخوانی امام هادی(ع) و اسکان ایشان در سامرا که این شهر کاملاً نظامی و محل سکونت لشگریان متوکل بود، سعی بر دشمنی با اهل بیت داشت.

زمانه ای که امام رهبری شیعیان را به عهده داشت، از امنیتی ترین دوره های سیاسی بود. حضرت هادی (ع) کار شیعیان را با ظرافت بسیار سامان می داد تا از کمترین آسیب به جان و مالشان پرهیز شود. امام (ع) نمونه ای از این شیوه را در پذیرفتن اموالی نشان داد که از قم و مناطق اطراف آن برای حضرت فرستاده شده بود. آنان وجوهات شرعی، نذورات، هدایا و جواهراتی را برای حضرت آورده بودند که امام (ع) در این هنگام به آنان دستور بازگشت داد و پس از مدتی به حمل آن اموال بر شترانِ بی سوار و گسیل‏شان به سوی وِی فرمان داد. نمونه ای دیگر هنگامی بود که امام (ع) یکی از یارانش را از همراهی آشکار با خود بر حذر می داشت تا به دوستی آل محمد (ص) و حضرتش شناخته نشود و جان و مال او از دست درازی دارُالخلافه مصون بماند.

امام هادی در دفاع از حقانیت شیعه و گسترش تشیع در مناطق اسلامی دست به اقداماتی زد که شبکه ارتباطی «وکالت» یکی از آن‏ها بود. به خاطر محدودیت های فراوان در زمان امام هادی (ع)، موانع و مشکلات سیاسی و اجتماعی، حساسیت های حکومت به اطرافیان ائمه، حفظ هویت تشیع و زنده نگه داشتن هسته های مرکزی مقاومت، انسجام و گسترش شبکه وکالت را ضروری می نمود. این سازمان‌تنها مرجعی شد که می توانستند حقانیت امام جدید را تعیین و ثابت کند. برای نمونه زمانی که امام جواد (ع) در سال ٢٢٠ هجری به شهادت رسید رهبران برجسته نهاد وکالت جلسه ای سرّی در منزل «محمد بن فرج» ترتیب دادند و امام هادی (ع ) را به عنوان امام جدید معرفی کردند.

انتهای پیام/علی مختاری بیات