باز اندیشی در ماهیت سرمایه اجتماعی ایران

به گزارش روابط عمومی سازمان بسیج اساتید کشور، متن یادداشت به شرح زیر است:

سرمایه اجتماعی مفهومی است که در سال های اخیر بیشتر مورد استفاده جامعه شناسان قرار گرفته است. اندیشمندان برحسب دیدگاه‌های خود تعاریف مختلف (نه متناقضی) از سرمایه اجتماعی به عمل آورده‌اند که فصل مشترک آن‌ها را در تعریف زیر می‌توان گنجاند: 

سرمایه اجتماعی، ظرفیت نهفته در روابط بین و میان افراد (و گروه‌های) یک جامعه است که باعث انجام امورات آن‌ها می‌شود. بواقع سرمایه اجتماعی شبکه روابط، محصول راهبردهای سرمایه‌گذاری فردی یا جمعی آگاهانه یا ناخودآگاه است که هدفش ایجاد یا بازتولید روابط اجتماعی است که مستقیما در کوتاه ‌مدت یا بلندمدت قابل استفاده هستند. این نوع سرمایه دو نوع پیوند در میان افراد ایجاد می کند: پیوند عینی مشتمل بر پیوند افراد در فضای اجتماعی و نیز پیوند ذهنی که مبتنی‌بر اعتماد و دارای هیجانات مثبت باشد. 

در یک بررسی اجمالی می توان گفت: اغلب صاحبنظران نظریه سرمایه اجتماعی، از جمله پیر بوردیو،کلمن، پاتنام، و فوکویاما و... آن را حاصل وجود ارتباطات مردم با یکدیگر و حاکمیت، وجود اعتماد میان مردم نسبت به یکدیگر و حاکمیت، و میزان مشارکت مردم در امور عمومی معرفی می کند.

این نظریه در خصوص مردم ایران در جنگ دوم و سوم تحمیلی استکبار جهانی به سرکردگی امریکای جهانخوار و اسرائیل غاصب علیه ایران اسلامی، نشان داد که از نقاط تاریکی در تبیین برخوردار است که قابلیت برازش آن با این کشور زیر سوال قرار می گیرد از جمله:

در خصوص ویژگی ارتباطات مردم در موضوع سرمایه اجتماعی باید گفت؛ پس از جنگ تحمیلی سوم، برقراری ارتباطات بین فردی در میان افرادی که از پایگاه های اجتماعی ، اقتصادی و سیاسی مختلفی برخوردار بوده اند و در این حوزه ها دچار مسدودی ارتباطات بودند، در دوران حمایت جمعی مردم از جنگ، همچون آبراهه های کوچک بهم پیوستند و رود خروشان ملت یکپارچه را ایجاد کردند. به گونه ای که در تجمعات خیابانی حاضرند تا حد زیادی برای یکدیگر ایثار و از خودگذشتگی داشته باشند. سرعت این تحول بگونه ای است که ناظران بیرونی را به حیرت واداشته است.

در خصوص ویژگی اعتماد اجتماعی مردم در موضوع سرمایه اجتماعی نیز شاهد آنیم که در مدت کمی از شروع جنگ میزان اعتماد مردم بیکدیگر و نیز به حاکمیت بسرعت بسیار زیادی رشد کرده است، به گونه ای که پس از انتخاب رهبر جدید، بدون اینکه مردم مومن و انقلابی او را دیده باشند و یا صدای او را شنیده باشند به او اعتماد کرده و او را بعنوان رهبر دینی و سیاسی خود پذیرفته و جایگاه بالایی در مهرورزی به او در خود ایجاد کردند. حتی می توان گفت که حتی مردم معتقد به نظام برای رهبر جدید خود جایگاهی بالاتر از پدر شهیدش قائل هستند. زیرا تمامی ویژگی های پدر فقید را در پیام نوروزی1405 او بخوبی ملاحظه کردند و نیز همچنین با تائید مسئولین گمارده شده توسط پدر، که توسط پسر مورد تائید قرار گرفت اعتماد و محبت مردم نسبت به رهبر جدید را تقویت کرد. حتی کسانی که به نظام ولایت فقیه کمتر اعتقاد داشتند نیز پس از شهادت رهبر، تازه متوجه درایت و بینش رهبر فقید در مسائل فقهی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و نظامی و نیز میزان آزادگی او در حب به وطن شدند. زیرا پیش بینی های او در خصوص دشمنان و نیز حرکت تحولی مردم، بسرعت جامعه عمل پوشید و مردم بوضوح آنها را تشخیص دادند.

در خصوص ویژگی مشارکت پذیری مردم در موضوع سرمایه اجتماعی نیز می توان گفت؛ میزان مشارکت مردم در امور اجتماعی بشکل چشمگیری سرآمد تمامی نقش های تاریخی ملتها در مشارکت های مردمی در طول تاریخ جنگ های جهان شده است. زیرا تاریخ ملتها در تولید چنین همبستگی های اجتماعی جهان اینگونه پدیده ای را بخود ندیده یا کمتر دیده است. به گونه ای که در شرایط جنگ تحمیلی سوم نقش مردم در ایجاد امنیت نظامی، اطلاعاتی، اقتصادی و... بسیار بالاست.

 بصورتی که تعداد و حضور بسیجیان بویژه بسیجیان جدید عضو شده از تمامی نیروهای نظامی، امنیتی و انتظامی رسمی کشور به چندین برابر رسیده است. آمارهای رسمی تا تاریخ نگارش این متن از ثبت نان 22 میلون نفر در اعلام آمادگی برای دفاع از کشور خبر می دهد. در خصوص پشتیبانی های نظامی، سامانه های مردمی برای تامین، آماده سازی و توزیع تغذیه برای نیروهای مشارکت کننده در تامین امنیت کشور در تمامی محلات و مساجد کشور بدون استثناء دیده می شود.

    در این رابطه مشارکت حداکثری اقشار مختلف مردمی در میادین برای تقویت همبستگی اجتماعی آنان با یکدیگر و نظام حکمرانی هر شب رو به تزاید است. دیدن سالخوردگانی و بیمارانی که با ویلچیر و واکر در تجمعات شرکت می کنند تا کودکان شیرخوار و نونهالان و کودکانی که با صدای بلند و ادبیات کودکانه خود شعار سر می دهند به یک پدیده نوظهور اما در این شرایط، طبیعی مبدل شده است.

آنچه که این پدیده را از نظریات جامعه شناختی متمایز می کند حضور مستمر و مجدانه و طولانی مردم در اجتماعات و میادین بهنگام شب و بعضا روزها است که با انگیزه های غیر مادی تشکیل می شود. ازجمله ویژگی های این حضور می توان به موارد زیر اشاره کرد:

خستگی ناپذیری در حضور. بعنوان مثال در یکی از شبهای فروردین ماه حاضران شب قبل در میدان انقلاب در نماز جماعت صبح در خیابان شرکت کردند.

شجاعت، ایستادگی و دوری از هرگونه ترس بهنگام حضور هواپیماهای جنگی و بمباران منطقه حضور .

احترام متقابل حاضران در تجمعات به میزان بالاتر از احترامات اعضای یک خانواده نسبت به همدیگر.

ایثار و از خودگذشتگی افراد در اعطای خدمات و امکانات دریافتی به دیگری.

افزایش توان درک متقابل اعضای حاضر با کمک زبان بدن بجای صحبت کردن یا نوشتن.

حضور حداکثری کلیه اعضای خانواده های شرکت کننده بصورت کامل حتی با طفل تازه متولد شده و سالخوردگان تحت پوشش خانواده و بیماران بستری.

وجود نوآوری های بدیع در حماسه خوانی، تئاتر میدانی، شعار، خدمات رسانی همدلانه و...

حضور افراد مترود از نظر جامعه انقلابی که تا قبل از این جنگ با فاصله اجتماعی زیادی نسبت به هم رفتار می کردند در یک صف واحد (همانند کسانی که دارای پوشش متفاوت بودند)

حضور میدانی توامان جناح های سیاسی تندرو و قشر خاکستری همراه با نیروهای مومن و انقلابی بسیج و سپاه در یک مکان و زمان.

وجود تعلق و همبستگی اجتماعی افراد حاضر نسبت به همدیگر بدون در نظر گرفتن سن، جنس، تحصیلات، تخصص و جایگاه اجتماعی.

حضور جدی و مستمر افراد تنها و منزوی اجتماعی که خود را عضو هیچ جمعی تلقی نمی کردند، در اینگونه تجمعات با احساس خوب

ایجاد تعلق نوپدید به یک پیکره واحد اجتماعی جدید از تمامی گرایشات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در میان افراد مختلف بدون حب و بغض

و ......

این ویژگی ها و بسیاری دیگر از ویژگی های کشف نشده و از قلم افتاده در سرمایه اجتماعی تولید شده در جنگ رمضان در مردم ایران نیازمند بررسی دقیق و علمی بیشتر است تا با مستندسازی آنها بتوان از نظریه سرمایه اجتماعی بروشنی تبیینی جدید ارائه کرد. چراکه این پدیده بزودی جامعه مسلمانان جهان بویژه غرب آسیا را در خواهد نوردید و اگر تاخیر در تبیین آن داشته باشیم می تواند مورد سوء استفاده دشمنان قرار گیرد. چراکه روایت ها اگر مورد سوء استفاده سیاسی قرار نگیرد می تواند در لابلای سازماندهی شده نظریه های غربی تبیین شود. این گونه نظریات بشدت نیازمند نوسازی هستند. همانگونه که دیگر نظریه های علمی حوزه علوم اجتماعی نیازمند بومی سازی و استاندارد سازی مطابق فرهنگ و ارزشهای انسان شناسانه، هستی شناسانه، معرفت شناسانه، روش شناسانه، زیبایی شناسانه و غایت شناسانه مطابق با دیدگاههای اسلام است. اگر نظریه های این حوزه بتوانند از نقد مبانی فلسفی اسلام پیروز بیرون آیند می توان به آنها اعتماد کرد. در غیر این صورت باید در باره تمامی آنها بازاندیشی صورت گیرد.

محمدرضا ابن الدین حمیدی-

  عضو گروه علمی جامعه شناسی دانشگاه جامع امام حسین(ع)

 ۱۴۰۵/۰۱/۲۵