معرفی کوتاه کتاب الکافی یکی از مهمترین آثار علمی شیعیان
مرحوم کلینی با سفر به شهرهای اسلامی، دستیابی به اصول چهارصدگانه و ارتباط با نواب خاص امام زمان(عج)، این اثر بینظیر را در طول بیست سال گردآوری کرد. این کتاب بیش از ۱۶ هزار روایت را در سه بخش اعتقادات، احکام و اخلاق دستهبندی کرده و از قدیمیترین کتابهای دوران غیبت صغری به شمار میرود. بزرگان شیعه مانند شیخ مفید، شهید اول، فیض کاشانی و علامه مجلسی، آن را «ارجمندترین»، «کاملترین» و «بینظیرترین» کتاب روایی دانستهاند.
«الکافی» نوشته محمد بن یعقوب کلینی، یکی از بزرگترین عالمان شیعه در اوایل قرن چهارم هجری (درگذشتهٔ ۳۲۹ قمری) است. این کتاب به زبان عربی نوشته شده و مجموعهای از روایتهای پیامبر اسلام و امامان شیعه را در خود جای داده است؛ از اصول اعتقادی گرفته تا احکام روزمرهٔ زندگی.
مرحوم کلینی که یکی از علما و حدیثشناسان برجسته تاریخ تشیع است، برای گردآوری این اثر، شهرها و روستاهای بسیاری را در سرزمینهای اسلامی زیر پا گذاشت، با راویان حدیث نشست و برخاست کرد، و به نسخههای کهن و معتبری دست یافت که شاگردان ائمه نوشته بودند. او برای جمعآوری کتاب کافی به قدر کافی و در حد توان تلاش کرد تا مطمئن شود آنچه مینویسد، دقیقترین و معتبرترین روایات است. حاصل این سفرها و دقتها، کتابی شد که هنوز هم پس از هزار سال، یکی از معتبرترین مراجع حدیثی شیعه به شمار میرود.
بزرگان شیعه درباره این کتاب چه گفتهاند؟
شیخ مفید میگوید: «الکافی از ارجمندترین و سودمندترین کتابهای شیعه است.»
شهید اول معتقد است: «اصحاب ما هیچگاه نظیر این کتاب را نیاوردهاند.»
مرحوم فیض کاشانی آن را «کاملترین، شریفترین، معتبرترین» کتاب روایی میداند چرا که این کتاب شامل اصولیترین روایات و فارغ از مطالب اضافی و نا مناسب است.
شهید ثانی میگوید: «به جان خودم سوگند، هیچ کتابی مانند آن نوشته نشده.»
و علامه مجلسی آن را «دقیقترین و جامعترین تألیف شیعه» معرفی میکند.
چرا کتاب کافی اهمیت ویژهای دارد و باید آن را خواند؟
در این که چرا کتاب کافی انقدر اهمیت یافته دلایل مختلفی را میتوان برشمرد که برخی از آنها عبارتند از:
۱- جمعآوری روایات معتبر شیعه و فصلبندی آن
کتاب کافی دارای ویژگیهایی است که آن را در میان جوامع حدیثی شیعه برجسته و مورد توجه علما ساخته است. پیش از دوران مرحوم کلینی، سنت روایی شیعه بیشتر بدین گونه بود که هر یک از شاگردان ائمه (ع)، تمام احادیثی را که از معصومان دریافت کرده بودند، در کتابی مستقل گرد میآوردند که از آن به «اصل» یاد میشد. این روش، کاملاً در تقابل با رویکرد اهل سنت قرار داشت که خوب است در اینجا به طور مختصر به آن اشاره شود:
در میان اهل سنت، نگارش حدیث تا سالها کاری مذموم شمرده میشد و به همین دلیل، مهمترین عنصر در روش حدیثی آنان، سماع و شنیدن بود. از این رو، در مجامع روایی ایشان میبینیم که راویان، احادیث را با عبارت «فلان استاد از استادش که از استادش شنید...» نقل میکنند و این سلسله را تا پیامبر اکرم (ص) ادامه میدهند. در واقع، پایهٔ نقل حدیث در میان اهل تسنن، تنها بر شنیدن و روایت شفاهی استوار بود، نه نوشتن و خواندن؛ بهویژه که کتابت حدیث تا حدود سال ۱۰۰ هجری قمری ممنوع بود و عملا تا سال ۱۴۰ به طول انجامید به طوری که هیچ اثر مکتوب روایی از اهلسنت پیش از این تاریخ وجود ندارد.
اما در میان شیعیان، ماجرا کاملا متفاوت بود. به فرمان ائمهٔ اطهار (ع)، احادیث در همان مجلس نوشته میشد، یا شاگردان آنها را حفظ میکردند و پس از پایان جلسه، به کتابت آن میپرداختند. افزون بر این، بسیاری از این نوشتهها بر خود اهل بیت (ع) عرضه میشد تا از هر گونه خطا و اشتباه مصون بمانند.
بنابراین، پیش از مرحوم کلینی، ما با مجموعهای از کتابها روبرو هستیم که راویان و شاگردان ائمه، مستقیماً از معصومان دریافت کرده بودند که به «اصل» شهرت یافتند. مجموع این کتابها که به چهارصد عدد میرسید، به «اصول اربعمائه» معروف است. اما هر یک از این اصول، جداگانه و به نام مؤلف خود شناخته میشدند و در معرض آفتهایی چون گمشدن، نابودی و حتی تحریف قرار داشتند.
در چنین فضایی، مرحوم کلینی از نخستین شخصیتهای علمی جهان تشیع بود که به گردآوری تمام روایات معتبر شیعه در یک مجموعه جامع همت گماشت و آنها را موضوعبندی و فصلبندی کرد. البته باید توجه داشت که روایات موجود از اهل بیت در آن دوره، بسیار فراتر از آن چیزی است که در کافی گرد آمده؛ اما کلینی (ره) بر اساس مبانی و روش علمی خود، به سراغ گردآوری روایات معتبر از راویان و شاگردان مورد اعتماد مکتب اهل بیت (ع) رفت و حاصل این تلاش، همان کتاب ارزشمندی است که امروز در اختیار ما است.
۲- همعصر بودن با نواب خاص امام زمان(ع)
کلینی در شهری زندگی میکرد که نمایندگان ویژهٔ امام زمان(عج) در آن بودند و خودش با آنها ارتباط داشت. حتی سال وفات او با سال وفات آخرین سفیر امام زمان (علی بن محمد سمری) یکی است.
۳- ذکر کامل سند تا امام معصوم(ع)
کلینی در این کتاب، سند هر روایت را به طور کامل تا امام معصوم(ع) ذکر کرده است. این کار، ارزش و اعتبار روایات را دوچندان میکند.
۴- چینش بر اساس اعتبار
روایتهای هر بخش، به ترتیب اعتبار آورده شدهاند. یعنی روایت اول هر باب، از نظر سند و اعتبار، در بالاترین درجه قرار دارد.
۵- جامعیت در معارف اسلامی
الکافی تقریباً تمام علوم و معارف اسلامی را که از اهل بیت(ع) رسیده، در بر دارد؛ از عقیده تا فقه و اخلاق.
داستان نوشتن کافی چیست؟
اما جالبترین بخش، داستان نگارش آن است. کلینی خودش در مقدمهٔ کتاب میگوید که یکی از دوستانش از او خواسته کتابی بنویسد که هم پاسخگوی سؤالاتش باشد، هم اختلافات روایات را حل کند، و هم منبعی باشد برای همه علاقهمندان به دین. دوستش حتی گفته بود: «کاش کتابی داشته باشیم که طلاب علم و علما هر دو بتوانند به آن مراجعه کنند و از آن بیاموزند و عمل کنند.»
این درخواست دوست بهانهای میشود تا مرحوم کلینی که خود ضرورت تألیف این کتاب را احساس کرده بود دست به کار شود ودر طول بیست سال با سفرهای طولانی و دیدن مکاتب مختلف حدیثی و کتب مختلف این مجموعه گرانبها را جمعآوری کند. او در نهایت این کتاب را جمعآوری میکند و در طول حیات خود در بغداد یک دوره آن را تدریس میکند و بر نسخهنویسی اولیه از آن توسط شاگردانش نظارت میکند. او در مقدمه کتاب در پاسخ به درخواست آن برادر دینی خود مینویسد:
«برادرم! امورى را فرموده بودید که بر شما مشکل گشته و حقایق آنها را نمىدانید، چرا که روایات مختلفى در باره آنها وارد شده و اختلاف روایات نیز به دلیل اختلاف علل و اسباب آن است و کسى که بتوانى با او مذاکره و مباحثه نمایى نیز در اختیار ندارى و گفته بودى دوست دارى کتابى داشته باشى که شامل تمام علوم و معارف دین باشد و دانشجو و دانشمند نیز بتوانند به آن مراجعه نمایند و از آن، علم دین را فراگرفته و به آن عمل نمایند و آن گرفته شده از روایات صحیح از ائمه( ع) و سنتهاى پابرجایى باشد که به آنها عمل مىشود و واجبات الهى و سنت پیامبر( ص) به وسیله آنها عمل مىشود و گفته بودى که امیدوارى به یارى و توفیق خداوند این کتاب وسیلهاى گردد براى مراجعه دیگر برادران و پیروان اهل بیت عصمت و طهارت( ع) و موجب راهنمایى آنها گردد...
و خدا را شکر که نگارش کتابى را که درخواست نموده بودید آسان ساخت و امیدوارم که همانگونه باشد که انتظار داشتید و اگر کوتاهى در آن باشد، در خیرخواهى خود هیچ کوتاهى نکردهام، چرا که نیت خیر براى برادران دینى و اهل مذهب حق واجب است. به امید آنکه ما نیز در ثواب کسانى که آن را فراگرفته و به آن عمل مىکنند، در این زمان تا پایان دنیا شریک باشیم.»
الکافی، تنها یک کتاب حدیثی نیست؛ شاهکارِ یک عاشقِ دانش است که میخواست دین را برای همیشه، ساده و در دسترس نگه دارد.
ساختار و محتوای کتاب چگونه است؟
الکافی شامل بیش از ۱۶ هزار روایت است که از مجموع روایتهای شش کتاب معروف اهل سنت (صحاح سته) هم بیشتر است. این روایتها را میتوان به سه بخش کلی تقسیم کرد: اعتقادات (مانند توحید، نبوت، امامت)
احکام عملی (مانند نماز، روزه، حج، خرید و فروش، ازدواج)
اخلاق و آداب (مانند دعا، فضیلت قرآن، رفتار با دیگران)
فهرست کلی کتاب شامل چه بخشهایی میشود؟
کتاب کافی همان طور که بیان شد یکی از اولین کتبی است که روایات را به صورت دستهبندی شده ارائه داد. هر موضوع خاص که امروزه معمولا به عنوان «باب» یا «فصل» نامگذاری میشود در کتاب کافی با عنوان کتاب دسته بندی شدهاند که مهمترین بابهای روایی از این قرار است:
کتاب عقل و جهل، کتاب فضیلت علم، کتاب توحید، کتاب حجت (امامت)، کتاب ایمان و کفر، کتاب دعا، کتاب فضیلت قرآن، کتاب همنشینی، کتاب طهارت، کتاب حیض، کتاب جنائز، کتاب نماز، کتاب زکات، کتاب روزه، کتاب حج، کتاب جهاد، کتاب معیشت، کتاب نکاح، کتاب عقیقه، کتاب طلاق، کتاب عتق و تدبیر و کتابت، کتاب صید، کتاب ذبائح، کتاب خوراکیها، کتاب آشامیدنیها، باب غنا، باب نرد و شطرنج، کتاب زیبایی و آراستگی، کتاب وصایا، کتاب ارث، کتاب حدود، کتاب دیات، کتاب شهادات، کتاب قضا و احکام، کتاب ایمان و نذر و کفارات، و در نهایت کتاب روضه که شامل سخنانی ارزشمند از امام سجاد(ع)، خطبههای امیرالمؤمنین(ع) مانند خطبهٔ وسیله و طالوتیه، و مناظرهٔ امام صادق(ع) با منصور دوانیقی و غیره است.
چه شرحهایی بر این کتاب نوشته شده است؟
به دلیل اهمیت بالای این کتاب، عالمان زیادی به شرح و تفسیر آن پرداختهاند. برخی از مهمترین شرحها عبارتند از:
مرآة العقول نوشتهٔ علامه مجلسی
الوافی نوشتهٔ فیض کاشانی
شرح ملا صدرای شیرازی
الدر المنظوم از نوادههای شهید ثانی و محقق کرکی
آیا ترجمه روان و مناسب امروز برای این کتاب وجود دارد؟
باید توجه داشت اکثر ترجمهها فقط بخش اصول کافی را ترجمه کردهاند و نه فروع کافی. از برترین ترجمههای معاصر میتوان به دو ترجمه اشاره کرد:
ترجمه استاد شیخ حسین انصاریان
ترجمه استاد حسین استادولی
آیا نسخه خطی این کتاب وجود دارد؟
از الکافی نسخههای خطی نفیسی در کتابخانههای بزرگ جهان اسلام باقی مانده است. برای نمونه، در کتابخانهٔ آیتالله مرعشی نجفی در قم، سه نسخهٔ خطی ارزشمند وجود دارد.
