جامعه امروز دچار ایدز فرهنگی شده است/ راهکارهای حل بحران هویت در جامعه/ امام رضا (ع) رسانه‌ای‌ترین امام در بین تمامی ائمه و انبیا است

به گزارش خبرگزاری بسیج خراسان رضوی از مشهد مقدس؛ مجتبی محمودی مهمان‌دوست، رئیس مرکز اسناد و کتابخانه ملی منطقه شرق کشور و فعال رسانه‌ای در کرسی آزاداندیشی انتقال ارزش‌های بین‌نسلی از طریق کتاب و رسانه که توسط ستاد امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر برگزار شد، اظهار کرد: در دوره‌ای هستیم که تکنولوژی بر انسان تسلط پیدا کرده است؛ این دوران پس از دوران تکنوکراسی است. در دوران تکنوکراسی، مشکل اصلی ماشینیسم بود. دکتر علی شریعتی نیز کتاب انسان در اسارت ماشین را در این زمینه تألیف کردند. در فیلم اصل تکنولوژی، چارلی‌چاپلین با ماشین غذا سروکار دارد و ماشین یک‌دفعه به هم می‌ریزد و دستگاهی که قرار بود قاشق را جلوی دهانش بیاورد، با دهانش برخورد می‌کند و اصطلاحاً به او تودهانی می‌زند یا آن فیلمی که چارلی در چرخ‌دنده‌های ساعت دیجیتال گیر می‌کند. ماشینیسم دوره‌ای است که زنگ کارخانه باعث تنظیم زندگی افراد می‌شود، کارگرها در یک ساعت خاص غذا می‌خورند، در ساعت خاصی استراحت می‌کنند، سرکار می‌روند و حتی خواب آنها در ساعت خاصی بوده است.

دوران تکنوپولی و ایدز فرهنگی

وی افزود: اکنون فراتر از آن، در دوره‌ای هستیم که تکنولوژی بر فرهنگ تسلط دارد و به آن تکنوپولی می‌گویند. نوجوانان نسل امروز و نسل آلفا زاده تکنولوژی هستند، چه بخواهیم یا نخواهیم اقتضائات زمانه باعث متفاوت‌بودن ذائقه و روحیاتشان شده و درک متفاوتی از جهان دارند. به دورانی رسیده‌ایم که دچار ایدز فرهنگی شدیم۹ یعنی ایمنی جامعه، مقابل ویروس‌های مخرب فرهنگی پایین آمده است. نیل پستمن، نویسنده و استاد دانشگاه آمریکا در یکی از کتاب‌هایش می‌گوید یکی از اقتضائات تکنولوژی و فضای جدید، ایدز فرهنگی است. در بیماری ایدز، ایمنی بدن کاهش پیدا می‌کند و فرد بیمار ممکن است با یک سرماخوردگی یا خونریزی جزئی فوت کند. در ایدز فرهنگی، ایمنی جامعه کاهش پیدا می‌کند. به‌عنوان‌مثال حجاب جزو اصول و فروع دین نیست؛ اما از اهمیت بالایی برخوردار است چون مانند یک پیش‌زمینه است. هنگامی که بی‌حجابی رخ دهد، باعث می‌شود که بسیاری از موضوعات مانند بی‌بندوباری و هرزگی عادی شود و رواج پیدا کند. بی‌حجابی مروج شروع بسیاری از بیماری‌ها و آفات اجتماعی است؛ اکنون جامعه به این بیماری دچار شده و ایمنی فرهنگی جامعه کاهش پیدا کرده است.

 محمودی مهمان‌دوست تصریح کرد: یکی از راه‌ها و مرحله اول افزایش ایمنی فرهنگی، شناخت فضا است. دژهای فرهنگی امروز با دیروز متفاوت است. زمانی امکان ساخت دیوار چین فراهم بود؛ اما امروز دژهای فرهنگی در عصر بی زمانی و بی مکانی هستند. مک لوهان فیلسوف و جامعه‌شناس مشهور گفته است که دهکده جهانی، یعنی دنیا آن‌قدر کوچک شده که انگار مردم در یک ده زندگی می‌کنند و آمریکا به دنبال کدخدایی این دهکده جهانی بود اما از آن دوره گذشته‌ایم و اکنون در دوره ذهنیت جهانی حضور داریم. امروز فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی باعث شده که مرزهای زمانی و مکانی برداشته شود، یعنی مرزهای جغرافیایی از بین رفته و دیگر ساخت دیوار چین اثری ندارد.

وی بیان کرد: اکنون دوره‌ای است که حتی رسانه‌ها و مفاهیم، تعریف متفاوتی پیدا کرده‌اند و درگیر یک سونامی ارتباطاتی هستیم. عکس صورت مجروح یک کودک در پاسپورت یا کودکی که آب جنازه‌اش را آورده، مظلومیت بچه‌های غزه را می‌رساند. حدود بیش از سیصد خبرنگار در ایام جنگ غزه به شهادت رسیدند اما رسانه دیگر مختص فقط خبرنگاران نیست. فضای امروز را باید بشناسیم. از نظر آنتونی گیدنز جامعه‌شناس و نویسنده انگلیسی که موضوع عشق سیال را مطرح کرد، در این دوران حتی درک جوان و نوجوان از مقوله عشق نیز متفاوت شده است. شناخت فضایی که در آن زندگی می‌کنیم، بسیار مهم است. این زمان، فضا، نسل جدید، رسانه‌های جدید و ارزش‌هایی که بعضاً مفاهیمشان تغییر کرده را باید بشناسیم و درک کنیم.

مهم‌ترین بحران امروز جامعه، بحران هویت است

 رئیس مرکز اسناد و کتابخانه ملی منطقه شرق کشور اذعان کرد: به نظر من شاید مهم‌ترین بحران امروز جامعه، بحران هویت است. از گذشته اصطلاح «اهل کجایی؟» معروف بود و این موضوع در جامعه‌شناسی یک مفهوم بسیار گسترده‌ای است. خود مفهوم اهلیت و اینکه فرد می‌گفت اهل مشهد هستم، مفهوم زیادی داشت؛ یک‌سری مفاهیم مشترک با اهالی آنجا داشتند.

وی خاطرنشان کرد: چالش اول این حوزه، بی تاریخی یا گسست تاریخی و شکاف بین نسل‌ها و تفاوت در درک ارزش‌ها است. امروز مفاهیم تغییر کرده است. در آیه ۱ و ۲ سوره نبأ، قرآن کریم از یک خبر بزرگ سخن می‌گوید. آیا مفهوم خبر در آیه قرآن با آن مفهومی که اکنون از خبر وجود دارد، یکی است؟ به‌عنوان‌مثال مولوی می‌گوید «جان نباشد جز خبر در آزمون، هر که را افزون خبر جانش فزون»، در شبکه خبر از همین بیت برای شروع برنامه استفاده می‌کردند، مفهوم خبر در شعر مولوی با مفهوم امروز آن یکی است؟ اکنون اگر فردی اخبار بسیاری مطالعه کند، جانش فزون می‌شود؟

 محمودی مهمان‌دوست ذکر کرد: شکاف بین‌نسلی و تفاوت در درک ارزش‌ها و گسست تاریخی یک موضوع جدی است. در مجموعه مرکز اسناد کتابخانه ملی، یکی از رسالت‌های ما این است که تلاش کنیم با اسنادی که از گذشته به ما می‌رسد، این شکاف را پر کنیم. باید جوان و نوجوان امروز را با هویت خودش آشنا کنیم. در اینجا اسنادی مبنی بر به‌شهادت‌رسیدن افراد برای حفظ حجاب وجود دارد. به‌عنوان‌مثال سند یک گزارش از ساواک وجود دارد که نشان می‌دهد، مردی به دلیل اینکه همسرش چادری بوده از کارخانه اخراج شده است. این اسناد را در مدارس و مکان‌های مختلف نمایش می‌دهیم و دیگر نیازی نیست در کنار آن، سخنرانی در خصوص اهمیت عفاف و حجاب توضیح دهد، خود این اسناد گویا هستند و سخن می‌گویند. به نظر من تکیه بر اسناد و کتاب‌ها می‌تواند کمک‌کننده و اثرگذار باشد.

 وی اعلام کرد: چالش دوم هجوم ارزش‌های بیگانه است که همه ما می‌دانیم اکنون در جنگ نرم هستیم. اکنون جنگ نرم و جنگ روایت‌ها، یک بحث جدی است. دو مفهوم جدید مغزافزار و قلب افزار وجود دارد؛ در فعالیت و کار و حتی در پیام‌ها باید قلب، احساسات و عواطف مخاطب خود را درگیر کرد. شرکت‌های بزرگ تبلیغاتی مانند والت‌دیزنی، هالیوود این کار را انجام می‌دهند؛ شرکت بالیوود، با احساسات بازی می‌کند.

تأثیر کتاب‌خوانی در شکل‌گیری هویت فردی؛ انسان‌های تحلیلگر و عمیق

این فعال رسانه‌ای یادآور شد: چالش سوم، کم‌رنگ‌شدن فرهنگ مطالعه است. رهبر انقلاب می‌فرمایند در خانه ما هیچ‌کس بدون کتاب نمی‌خوابد. کتاب با بقیه رسانه‌ها یک تفاوت دارد، کتاب معتبر است و به همین دلیل مخاطب به آن اعتماد می‌کند. کتاب پایداری دارد و میراث‌فرهنگی را منتقل می‌کند و برعکس شبکه‌های اجتماعی، کتاب باعث می‌شود افراد کتاب‌خوان، انسان‌های تحلیلگر و عمیقی شوند. افراد دیگر که از رسانه‌های سطحی مانند تلویزیون استفاده می‌کنند، فارغ از آنکه چه فیلمی را تماشا کنند، نگاهشان عمیق نیست. هنگامی که افراد مشغول شبکه‌های اجتماعی، کانال‌ها و فیلم‌ها شوند، خواسته یا ناخواسته بر روی آنها تأثیر می‌گذارد. شکل‌گیری هویت جدید، یک آفت است.

 راهکارهایی برای حل بحران هویت در جامعه

وی گفت: راهکار اول برای حل چالش‌های موجود، معرفی الگوهای موفق داخلی و بین‌المللی است. پزشکان مطرح، دانشمندان، شهدای هسته‌ای و غیره، زندگی و روایت‌های هر کدام قابلیت ساخت یک فیلم و مستند را دارد.

محمودی مهمان‌دوست ادامه داد: راهکار دوم، نقش نهادهای فرهنگی مختلف است. نهادهای فرهنگی از نهادهای خانواده، مسجد، مدرسه، آموزش‌وپرورش گرفته تا نهادهای فرهنگی و اجتماعی مانند صداوسیما، وزارت فرهنگ، سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه و غیره باید در کنار یکدیگر قرار گیرند. در همه این نهادها گاهی موازی‌کاری یا کارهای متضادی صورت‌گرفته است و کنار هم نبودن این نهادها، گاهی چالش‌هایی ایجاد کرده است.

وی اظهار کرد: راهکار سوم، تکنیک روایتگری مدرن است که باید متناسب با ذائقه نسل جدید، در این تکنیک ها نیز کار کرد. در این زمینه می‌توان به انیمیشن «دیرین‌دیرین» اشاره کرد. مسعود ده‌نمکی، کارگردان فیلم گفته است که به نظر من اگر امروز قرآن و پیامبر می‌خواستند با مردم و مخاطب خود صحبت کنند، یک قرآن از جنس سینما داشتیم. من نمی‌خواهم این موضوع را تأیید کنم؛ اما درباره آن با حسن خجسته، یکی از اساتید ارتباطات صحبت کردم و ایشان گفتند که نمی‌توان یک قرآن از جنس سینما داشت، چون ذهن مخاطب بسته می‌شد و بهترین راهکار همان قرآن است؛ به‌عنوان‌مثال هنگامی که یک بازیگر نقش پیامبر را بازی کند، ذهنیت مخاطب بر روی آن فرد خاص می‌رود، درصورتی‌که ممکن است آن فرد خاص از نظر بقیه افراد زیبا نباشد. هنگامی که قرآن زیبایی حضرت یوسف را توصیف می‌کنند و می‌گویند زنان دستان خود را بریدند، در اینجا ذهن بسته نمی‌شود. هرکس زیبایی را به‌گونه‌ای توصیف می‌کند و این موضوع برای همه افراد قابل‌فهم و جذاب است.

رئیس مرکز اسناد و کتابخانه ملی منطقه شرق کشور مطرح کرد: یکی از مشکلات این است که همه ما به سمت توصیه رفته‌ایم. اگر روزنامه‌های اوایل انقلاب را مشاهده کنید، همه به دنبال توصیه‌اند؛ ادبیات شعاری و انقلابی و باید و نبایدی است. قبل از آمر بودن و مهم‌تر از آن، عالم بودن و عامل بودن است. بهترین شیوه و تبلیغ تأثیرگذاری بر افراد، تأثیر با غیر زبان است. به‌عنوان‌مثال یک معلم با رفیق شدن و محبت به دانش‌آموزان، می‌تواند بر آنها تأثیر بگذارد و دیگر نیازی نیست در مورد حجاب به آنها توصیه کند.

وی عنوان کرد: قرار بوده حکومت دینی شود نه دین حکومتی، دولت دینی باشد نه دین دولتی؛ یکی از مشکلاتی که در دوره‌های مختلف وجود دارد این است. برخی نسبت به ما بدبین شده‌اند؛ به دلیل اینکه حس کردند دین، رسمی و حکومتی است؛ تیم ملی، تیم حکومت است اما در واقعیت این‌گونه نیست.

محمودی مهمان‌دوست تشریح کرد: در میان مدل‌های تبلیغ، قطعاً مدل تبلیغ غیرمستقیم جواب می‌دهد و اثرگذار است. اگر فردی می‌خواهد وارد این عرصه شود، باید از رسانه‌های جدید نیز استفاده کند و ذائقه مخاطب را به رسمیت بشناسد. برای گفت‌وگو با یک کودک، باید از زبان کودکی استفاده کرد. استادی گفتند علمای ما باید به زبان قوم صحبت کنند، نه به زبان قم. باید به مخاطب نزدیک شد. باید زبان نسل جدید را پیدا کرد. مهم‌ترین نکته در ارتباطات، رسیدن به مفاهمه است و از دیدگاه فروید گفت‌وگو زبان مفاهمه است. باید به این مرحله برسیم و قدر ظرفیت‌هایمان را بشناسیم. دژهای فرهنگی امروز با دیروز متفاوت است و از جنس کتاب و سینما است و در جهان امروز باید با اتکا به قرآن و نهج‌البلاغه و شاهنامه و دیوان حافظ هویت ایرانی را معرفی کنیم و باید اینها را به رسمیت بشناسیم و با زبان حماسه با مخاطب صحبت کنیم.

امام رضا (ع)، رسانه‌ای‌ترین امام در بین تمامی ائمه و انبیا

 وی بیان کرد: امام رضا (ع)، امام گفت‌وگو هستند و مناظره‌های ایشان در تاریخ ثبت شده است. به نظر من ایشان رسانه‌ای‌ترین امام در بین تمامی ائمه و انبیا هستند، از همان زمان حرکت از مدینه به مرو که ایشان می‌فرمایند برای من عزاداری کنید، آنجایی که حدیث سلسله الذهب را می‌فرمایند. هنگامی که امام رضا (ع) می‌خواهند فردی را محکوم کنند اما وقت اذان می‌شود و ایشان می‌فرماید به نماز برویم. ایشان نمی‌خواستند فردی تخریب شود یا بشکند، به دنبال اثبات حقانیت بودند. ما باید داشته‌ها و ظرفیت‌هایمان را بیشتر بشناسیم و تقویت کنیم و به زبان روز با مخاطب ارتباط برقرار کنیم.

رئیس شورای امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر مرکز اسناد و کتابخانه ملی منطقه شرق کشور در پایان خاطرنشان کرد: اقتصاد نیز بر مباحث فرهنگی و انتقال ارزش‌ها تأثیر می‌گذارد و باید به این حوزه توجه شود.