در سالهای اخیر، توجه به ظرفیتهای مغفولمانده در حوزه اشتغال بانوان، بهویژه در مناطق کمتر برخوردار، به یکی از رویکردهای مهم در عرصه اقتصاد مقاومتی تبدیل شده است. در این میان، نقش نهادهای مردمی و انقلابی در شناسایی، هدایت و توانمندسازی زنان، نقشی تعیینکننده و راهبردی بوده است.
تجربه نشان داده است هرجا این ظرفیتها بهدرستی فعال شدهاند، نهتنها مشکل اشتغال کاهشیافته، بلکه زمینههای رشد اجتماعی، افزایش اعتمادبهنفس و تحکیم بنیان خانواده نیز تقویت شده است. در همین راستا، «رقیه طالبی» بهعنوان یکی از بانوان کارآفرین و فعال شهر بیرجند در حوزه توانمندسازی زنان، توانسته است باتکیهبر تجربه شخصی، روحیه جهادی و استفاده از ظرفیتهای بسیج جامعه زنان، شبکهای گسترده از بانوان توانمند را در سطح استان شکل دهد.
مجموعهای که امروز با عنوان «مرکز شبکه بانوان توانمند» شناخته میشود، توانسته صدها زن، بهویژه زنان سرپرست خانوار را وارد چرخه تولید، آموزش و اشتغال کند و الگویی بومی از کارآفرینی مردمی ارائه دهد. آنچه در ادامه میخوانید، مشروح گفتوگوی تفصیلی خبرنگار با این بانوی کارآفرین است.
خانم طالبی، اگر بخواهید از نقطه آغاز مسیرتان بگویید، این مسیر از کجا شروع شد؟
رقیه طالبی: من فعالیت کاری خود را از سال ۱۳۸۰ آغاز کردم. در آن زمان شرایط بهگونهای بود که حضور بانوان در عرصه اقتصادی، بهویژه در قالب مشاغل خانگی، چندان رایج نبود. من کارم را از سادهترین فعالیتها شروع کردم؛ از پاککردن و خردکردن سبزی. شاید این کارها خیلی ساده به نظر برسند، اما برای من سکوی شروع بودند. همان جا بود که یاد گرفتم هیچ کاری کوچک نیست و اگر با پشتکار ادامه پیدا کند، میتواند به مسیرهای بزرگتری ختم شود.
چه شد که این مسیر برای شما جدیتر شد و به سمت کارآفرینی حرکت کردید؟
رقیه طالبی: در سال ۱۳۸۹ شرایطی برای من پیش آمد که ناچار شدم جدیتر وارد بازار کار شوم. آن مقطع برای من یک نقطه عطف بود؛ چون دیگر کار کردن فقط یک انتخاب نبود، بلکه به یک ضرورت تبدیل شده بود. در آن زمان، فضای استان بهگونهای بود که کمتر زنی بهصورت مستقل فعالیت اقتصادی داشت و اگر هم کاری انجام میشد، بیشتر در حد محدود و بدون ساختار مشخص بود. همین موضوع باعث شد هم با چالشهای بیشتری مواجه شوم و هم انگیزهام برای ادامه مسیر بیشتر شود. از طرفی، وقتی وارد این فضا شدم، متوجه شدم تنها نیستم و بانوان زیادی هستند که شرایطی مشابه یا حتی سختتر از من دارند؛ زنانی که توانمند هستند، اما فرصت بروز این توانمندیها را پیدا نکردهاند. اینجا بود که نگاه من از «کار کردن برای خودم» به «کار کردن در کنار دیگران» تغییر کرد. احساس کردم اگر قرار است تلاشی صورت بگیرد، بهتر است این تلاش بهصورت جمعی باشد تا اثرگذاری بیشتری داشته باشد. بهتدریج این دغدغه در من شکل گرفت که بتوانیم یک مسیر مشترک برای رشد ایجاد کنیم؛ مسیری که در آن، هرکدام از بانوان بتوانند بر اساس توانایی و علاقه خودشان فعالیت کنند و در عین حال از حمایت یک مجموعه هم برخوردار باشند. همین نگاه باعث شد کمکم به سمت ایجاد یک کار ساختارمند و در نهایت کارآفرینی حرکت کنم. در واقع، میتوانم بگویم فشار شرایط از یکسو و دیدن ظرفیتهای مغفولمانده بانوان از سوی دیگر، من را به این مسیر هدایت کرد؛ مسیری که امروز به یک دغدغه جدی و حتی رسالت برای من تبدیل شده است.
اولین تجربه جدی شما در حوزه کارآفرینی چه بود؟
رقیه طالبی: یکی از مهمترین اقدامات ما در سال ۱۳۸۳ اتفاق افتاد؛ زمانی که نخستین آژانس بانوان را در سطح کشور و در بیرجند راهاندازی کردیم. این آژانس کاملاً توسط بانوان اداره میشد؛ از رانندهها گرفته تا مدیریت مجموعه. خدمات هم فقط به بانوان ارائه میشد. در آن زمان این کار خیلی خاص و حتی برای برخی عجیب بود، اما خوشبختانه مورد استقبال قرار گرفت.
ورود شما به همکاری با بسیج و نهادهای مرتبط چگونه شکل گرفت؟
رقیه طالبی: آشنایی من با بسیج به سالهای کودکی برمیگردد، اما همکاری جدیام با بسیج جامعه زنان از سال ۱۳۸۸ آغاز شد. نقطه عطف اصلی اما سال ۱۳۹۷ بود؛ زمانی که با بسیج سازندگی و جهاد دانشگاهی آشنا شدم. در همان مقطع، پیشنهاد راهاندازی یک شرکت تعاونی به من داده شد که واقعاً مسیر کاریام را تغییر داد.
درباره شکلگیری این تعاونی بیشتر توضیح میدهید؟
رقیه طالبی: ما کار را با ۶۸ نفر آغاز کردیم؛ افرادی که هرکدام با امید، اما در عین حال با تردید وارد این مسیر شده بودند. واقعیت این است که در ابتدای کار، نه زیرساخت خاصی داشتیم و نه تجربه یک کار جمعی در این ابعاد را. بسیاری از بانوان برای اولینبار بود که میخواستند بهصورت جدی وارد یک فعالیت اقتصادی شوند، بنابراین طبیعی بود که نگرانیها و سوالات زیادی وجود داشته باشد؛ از تأمین مواد اولیه گرفته تا فروش محصول و حتی اعتماد به این مسیر. ما از همان ابتدا سعی کردیم کار را بر پایه آموزش، همدلی و اعتماد جلو ببریم. جلسات متعددی برگزار میکردیم، تواناییها را شناسایی میکردیم و هر فرد را در جایگاهی قرار میدادیم که بتواند بهترین عملکرد را داشته باشد. بهتدریج، وقتی اولین نتایج به دست آمد و بانوان توانستند محصول تولید کنند و حتی درآمدی هرچند محدود کسب کنند، انگیزهها چند برابر شد. همین روند باعث شد در مدت زمان کوتاهی، یعنی حدود چهار ماه، تعداد اعضای ما از ۶۸ نفر به ۱۶۰ نفر برسد. این رشد فقط یک عدد نبود؛ نشانهای بود از اینکه اعتماد در حال شکلگیری است و بانوان به این باور رسیدهاند که میتوانند در یک کار جمعی موفق باشند. حتی بسیاری از افرادی که به مجموعه اضافه شدند، از طریق معرفی اعضای قبلی آمدند؛ یعنی خود بانوان تبدیل به سفیران این مسیر شده بودند. این تجربه به ما نشان داد که ظرفیت پنهان بسیار بزرگی در میان بانوان وجود دارد؛ ظرفیتی که شاید سالها نادیده گرفته شده بود. اگر این ظرفیت بهدرستی شناسایی و هدایت شود، میتواند به نتایج بسیار بزرگی منجر شود؛ نهفقط در حوزه اقتصادی، بلکه در افزایش اعتمادبهنفس، استقلال فردی و حتی تغییر نگاه جامعه نسبت به توانمندی زنان.
این فعالیتها چه دستاوردهایی برای شما داشت؟
رقیه طالبی: در سال ۱۳۹۸ بهعنوان کارآفرین برتر استان انتخاب شدم و بعد از آن هم عنوان کارآفرین برتر کشوری را کسب کردم. یکی از افتخارات مهم ما حضور در مقر سازمان ملل و ارائه صنایع دستی استان بود. این تجربه باعث شد توانمندی بانوان ما در سطح بینالمللی دیده شود.
در حال حاضر مجموعه شما چه تعداد از بانوان را تحت پوشش دارد؟
رقیه طالبی: در حال حاضر ۵۸۶ زن سرپرست خانوار با مجموعه ما همکاری میکنند. این عدد برای ما فقط یک آمار نیست؛ پشت هرکدام از این افراد یک خانواده قرار دارد. بیشتر این بانوان در حوزه مشاغل خانگی فعالیت دارند و محصولاتی مثل ترشیجات، شیرینیجات، حوله و صنایع دستی تولید میکنند.
شما خودتان هم وارد حوزه تولید شدهاید؟
رقیه طالبی: بله، من بهعنوان نخستین بانوی استان وارد صنعت نان فانتزی شدم. ورود به این حوزه برای من فقط یک فعالیت اقتصادی نبود، بلکه یک تجربه متفاوت و حتی تا حدی ریسکپذیر محسوب میشد؛ چون در آن زمان حضور بانوان در این صنعت خیلی رایج نبود و بیشتر بهعنوان یک حوزه مردانه شناخته میشد. اما من اعتقاد داشتم اگر قرار است از بانوان حمایت کنیم، باید خودمان هم در میدان عمل حضور داشته باشیم و الگو ارائه دهیم. به همین دلیل یک کارگاه نان فانتزی راهاندازی کردیم که از همان ابتدا سعی کردیم چند کارکرد همزمان داشته باشد. این کارگاه فقط محل تولید نیست؛ در واقع به یک فضای آموزشی و حتی یک پایگاه توانمندسازی تبدیل شده است. بسیاری از خانمها که علاقهمند به یادگیری این مهارت هستند، به اینجا مراجعه میکنند، از صفر آموزش میبینند و بعد از مدتی که به مهارت لازم رسیدند، در منزل خودشان کار را ادامه میدهند و وارد چرخه تولید میشوند. نکته مهم این است که ما تلاش کردیم زنجیره کار را کامل ببینیم؛ یعنی فقط آموزش ندهیم، بلکه به فکر بازار فروش هم باشیم. به همین دلیل، بخشی از محصولات بانوان در همین کارگاه عرضه و به فروش میرسد.
این موضوع برای خانمها بسیار مهم است، چون وقتی میبینند محصولشان فروش میرود و به درآمد تبدیل میشود، انگیزهشان چند برابر میشود. از طرف دیگر، این کارگاه به یک فضای همدلی هم تبدیل شده است؛ جایی که بانوان دور هم جمع میشوند، تجربههایشان را به اشتراک میگذارند و حتی از نظر روحی هم از یکدیگر حمایت میکنند. من همیشه میگویم اینجا فقط یک کارگاه تولیدی نیست، بلکه یک محیط زنده و پویاست که در آن هم مهارت شکل میگیرد، هم اعتمادبهنفس و هم امید به آینده.
نقش بسیج جامعه زنان در این مسیر چه بوده است؟
رقیه طالبی: نقش بسیار مهمی داشته است. از مشاوره و حمایت گرفته تا معرفی بانوان و حتی کمک به ایجاد بازار فروش. در بسیاری از مواقع، برای حضور ما در نمایشگاهها هماهنگیهای لازم را انجام دادهاند. حتی در برخی موارد، خودشان از محصولات بانوان ما خریداری میکنند.
آیا نمونهای از این حمایتها را به یاد دارید؟
رقیه طالبی: بله، یکی از مهمترین آنها حضور ما در نمایشگاه تهران بود. با هماهنگی بسیج جامعه زنان استان، ما توانستیم محصولات را در تهران عرضه کنیم، حتی در برخی مجموعههای مرتبط با سپاه. این تجربه برای بانوان ما بسیار ارزشمند بود و انگیزه زیادی به آنها داد.
فرآیند جذب و هدایت بانوان در مجموعه شما چگونه است؟
رقیه طالبی: ما ابتدا با افراد گفتوگو میکنیم تا علاقه و تواناییهایشان را بشناسیم. بعد آنها را به کارگاهها معرفی میکنیم. برخی جذب مشاغل خانگی میشوند، اما اگر کسی علاقهمند به کار اداری باشد، او را به شرکتها و سازمانها معرفی میکنیم.
درباره فعالیتهای جهادی خود در مناطق محروم توضیح دهید.
رقیه طالبی: ما یک گروه جهادی متشکل از بیش از ۳۵ نفر از بانوان داریم که به روستاهای اطراف و مناطق مرزی اعزام میشوند. در این مناطق، آموزشهایی مثل شیرینیپزی، خیاطی، نقاشی ساختمان و حتی برخی مهارتهای فنی ارائه میدهیم.
این فعالیتها فقط آموزشی است یا خدماتی هم انجام میدهید؟
رقیه طالبی: علاوه بر آموزش، در حوزه بهداشت و سلامت هم فعالیت داریم. گاهی هم در پروژههای کوچک عمرانی مشارکت میکنیم. هدف این است که بتوانیم در حد توان، به بهبود شرایط زندگی مردم کمک کنیم.
از خاطرات خاص این مأموریتها برایمان بگویید.
رقیه طالبی: یکی از خاطراتی که همیشه برای من زنده و الهامبخش است، مربوط به سفری است که به یکی از روستاهای محروم داشتیم. جالب اینجاست که در آن مأموریت، برخلاف دفعات دیگر، تیم کاملی همراهم نبود و فقط اعضای خانوادهام، یعنی همسر و پسرم، کنار من بودند. وقتی به روستا رسیدیم، فضای متفاوتی حاکم بود؛ مردم با سادگی و صمیمیت خاصی از ما استقبال کردند، اما در عین حال نیازهای زیادی هم وجود داشت. در همان ابتدا، اهالی مطرح کردند که میخواهند باغچهای را جابهجا کنند و بخشی از محوطه را برای استفاده بهتر آمادهسازی کنند و حتی کارهای ساده بنایی مثل آجرچینی انجام دهند. واقعیت این بود که هیچکدام از ما تجربه جدی در این کارها نداشتیم؛ نه من، نه خانوادهام. اما چیزی که این موقعیت را خاص کرد، روحیهای بود که در میان بانوان شکل گرفت.
با وجود اینکه ابزار محدود بود و شرایط هم چندان ساده نبود، بانوان با یک انگیزه درونی و حس مسئولیت وارد عمل شدند. بدون اینکه منتظر بمانند کسی کار را به آنها محول کند، خودشان دستبهکار شدند؛ از جابهجایی خاک و آمادهسازی زمین گرفته تا چیدن آجرها و ساماندهی فضا. شاید از بیرون، این کارها ساده به نظر برسد، اما در آن شرایط، با امکانات محدود و بدون تجربه قبلی، واقعاً ارزشمند و قابل توجه بود. نکتهای که برای من بسیار تأثیرگذار بود، این بود که هیچکس خودش را کنار نکشید. حتی کسانی که تا قبل از آن شاید هیچوقت کار فیزیکی انجام نداده بودند، در کنار بقیه ایستادند و تلاش کردند. آنجا معنای واقعی کار جهادی را لمس کردم؛ یعنی جایی که تخصص، سن و حتی توان جسمی در اولویت دوم قرار میگیرد و آنچه مهم است، اراده و روحیه همکاری است. در پایان کار، وقتی آن فضای ساده روستایی با دستان همین بانوان شکل تازهای گرفت و رضایت را در چهره اهالی دیدیم، احساس عجیبی داشتیم؛ ترکیبی از خستگی و رضایت. برای من، آن روز فقط یک خاطره نبود، بلکه یک درس بزرگ بود؛ اینکه اگر باور و همدلی باشد، میتوان از هیچ، یک اتفاق ارزشمند ساخت. این روحیهای است که ما سعی میکنیم در تمام فعالیتهایمان حفظ کنیم و به دیگران هم منتقل کنیم.
به نظر شما مهمترین ویژگی این گروه چیست؟
رقیه طالبی: روحیه جهادی و همدلی. اینکه بدون چشمداشت برای کمک به دیگران تلاش میکنند. این ویژگی باعث شده کار ما ماندگار شود.
مجموعه شما امروز در چه جایگاهی قرار دارد؟
رقیه طالبی: ما امروز بهعنوان «مرکز شبکه بانوان توانمند» یکی از مراکز کارآفرینی بسیج جامعه زنان در استان هستیم. فعالیت ما فقط تولید نیست؛ در حوزه آموزش، بازارسازی و حتی فرهنگسازی هم کار میکنیم.
چشمانداز آینده شما چیست؟
رقیه طالبی: هدف ما این است که این شبکه را گسترش دهیم و بانوان بیشتری را وارد چرخه اشتغال کنیم، بهویژه زنان سرپرست خانوار. امیدوارم بتوانیم تأثیر بیشتری در زندگی این عزیزان داشته باشیم.
اگر بخواهید یک توصیه به بانوان داشته باشید، چه میگویید؟
رقیه طالبی: میگویم از شروع کردن نترسند. همه ما از یک نقطه ساده شروع کردیم. مهم این است که باور داشته باشند میتوانند. اگر اراده باشد، مسیر هم پیدا میشود.
و سخن پایانی؟
رقیه طالبی: امیدوارم فعالیتهای ما توانسته باشد قدم کوچکی در مسیر توانمندسازی بانوان بردارد. این مسیر ادامه دارد و ما با تمام توان در این راه تلاش میکنیم.
