چطور خانه‌مان را به کارخانه هورمون شادی تبدیل کنیم؟

امورخانواده: برای همه ما پیش آمده است؛ روزهایی که از خواب بیدار می‌شویم و بی‌آنکه اتفاق خاصی افتاده باشد، کلافه و غمگینیم. گاهی ریشه این حال بد را می‌شناسیم، اما وقت‌هایی هم هست که هرچه ذهنمان را زیر و رو می‌کنیم، دلیلی برای این سنگینی پیدا نمی‌کنیم. کمتر کسی در این لحظات به این فکر می‌کند که شاید مقصر اصلی، نه یک اتفاق بزرگ، بلکه «محیط» اطراف ما، نور کم خانه، پنجره‌های بسته یا هوای راکد اتاق باشد.

حسین کریمی، معمار، پژوهشگر و مدرس معماری و شهرسازی اسلامی-ایرانی، در گفت‌وگویی به بررسی همین رابطه پنهان میان محیط، هورمون‌ها و حال روحی انسان پرداخته و راهکارهایی ساده برای ساختن یک فضای آرامش‌بخش در خانه و زندگی روزمره ارائه داده است.

وقتی علت حال بدمان را نمی‌دانیم
ما معمولاً برای غم و شادی خود به دنبال یک اتفاق یا دلیل بیرونی می‌گردیم؛ درحالی‌که همیشه علت مشخصی وجود ندارد. کریمی صحبت‌هایش را با همین تجربه مشترک آغاز می‌کند: «گاهی بدون اینکه اتفاق خاصی افتاده باشد، احساس شادی و سرزندگی می‌کنیم و گاهی برعکس، بی‌حوصله و غمگین هستیم، بی‌آنکه بدانیم چرا. البته گاهی علت کاملاً مشخص است؛ مثلاً دلخوری از حرف یکی از نزدیکان، نگرانی‌های اقتصادی یا برآورده نشدن یک خواسته ساده. اما همیشه ماجرا به همین اتفاقات ختم نمی‌شود؛ گاهی عوامل محیطی و شرایط جسمی و معنوی هم در حال ما نقش دارند.»

او برای روشن‌تر شدن نقش محیط، به تفاوت آب‌وهوای دیروز و امروز اشاره می‌کند: «دیروز تهران هوای بسیار مطبوعی داشت؛ آفتاب ملایم، آسمان نیمه‌ابری، هوای پاک پس از بارندگی و دمایی دلپذیر. در چنین روزی حتی یک پیاده‌روی کوتاه یا نشستن کنار پنجره می‌تواند احساس نشاط و سرزندگی ایجاد کند. اما امروز که هوا گرفته و شرایط کاملاً متفاوت است، ممکن است همان احساس را نداشته باشیم. این تفاوت فقط یک اتفاق تصادفی نیست؛ شرایط محیطی و میزان نور دریافتی بدن بر فعالیت سیستم‌های شیمیایی مغز اثر می‌گذارند. سروتونین که در تنظیم خلق‌وخو و احساس شادی نقش دارد، ملاتونین که چرخه خواب و بیداری را تنظیم می‌کند و دوپامین که با انگیزه و احساس لذت ارتباط دارد، همگی از تغییرات نور و شرایط آب‌وهوایی تأثیر می‌پذیرند. و به همین دلیل، روزهای کم‌نور و ابری مثل امروز می‌توانند بر فعالیت این سیستم‌ها اثر بگذارند و زمینه‌ساز احساس غم، بی‌حوصلگی و کاهش انرژی شوند.

ما انسانیم و درگیر هورمون‌ها!
این پژوهشگر معماری اسلامی ایرانی، ضمن تأکید بر آثار معنوی اعمال و رفتار انسان، میان عوامل روحی و جسمی مؤثر بر حال انسان تمایز قائل می‌شود: «چرا این موضوعات را مطرح می‌کنم؟ برای اینکه فراموش نکنیم ما انسانیم و بدنمان نیز تحت تأثیر عواملی مانند هورمون‌ها و شرایط محیطی قرار دارد. اینکه یک روز سرحال هستیم و روز دیگر بی‌حوصله و غمگین، لزوماً به معنای درست یا نادرست بودن اعمالمان نیست. البته عوامل معنوی هم جایگاه خودشان را دارند؛ برای مثال، قضا شدن فقط یک نماز صبح می‌تواند از برکات معنوی زندگی کم کند و آرامش قلبی انسان را تحت تأثیر قرار دهد. اما بحث ما در اینجا شرایط محیطی است؛ ما انسانیم و درگیر هورمون ها! لذا می بایست به طبیعت اطراف مان توجه زیادی کنیم. همان طبیعت، نور خورشید، باران، درختان و صدای پرندگان که در قرآن نیز به‌عنوان آیات و نشانه‌های الهی مورد توجه قرار گرفته‌اند. این‌ها علاوه بر زیبایی، نعمت‌هایی هستند که می‌توانند به آرامش، نشاط و سلامت جسم و روان ما کمک کنند؛ پس نباید از تأثیرشان بر کیفیت زندگی غافل شویم.»

به اندازه جیب خودمان محیط را بسازیم
اگر محیط تا این اندازه بر ترشح هورمون‌ها و روحیه ما تأثیر می‌گذارد، آیا باید منتظر بمانیم تا شرایط آب‌وهوا بهتر شود یا می‌توانیم خودمان دست به کار شویم؟ کریمی معتقد است هر فرد، متناسب با توانایی و امکانات خودش، می‌تواند شرایط مطلوب‌تری برای زندگی ایجاد کند: «وقتی شرایط محیطی تا این اندازه بر حال ما تأثیرگذار است، چرا در روزهایی که این شرایط فراهم نیست، خودمان آن را برای خودمان ایجاد نکنیم؟ هر کسی به‌اندازه امکانات و توان خودش می‌تواند چنین فضایی بسازد. مثلاً فلان سلبریتی امکانات مالی زیادی دارد؛ حتی آب مصرفی‌اش را از قطب شمال تأمین می‌کنند و در خانه‌اش سونای خشک، جکوزی و استخر دارد. بنابراین اگر یک روز هوای بیرون مطلوب نباشد، می‌تواند در فضای خانه شرایطی برای خودش فراهم کند که احساس خوبی داشته باشد. اما طبیعتاً همه ما چنین امکاناتی نداریم. پس سؤال اینجاست: ما با امکانات معمولی خودمان چه کارهایی می‌توانیم انجام دهیم؟»

از عمق دید و نور تا صدای بازی بچه‌ها
این مدرس معماری و شهرسازی، به چند تغییر ساده اما اثرگذار در فضای خانه اشاره می‌کند؛ تغییراتی که می‌توانند بر روحیه و فعالیت ذهنی ما تأثیر بگذارند: «مثلاً اگر خانه کم‌نور است، با انتخاب پرده‌های روشن و کنار زدن آن‌ها در طول روز، اجازه دهید نور طبیعی بیشتری وارد فضا شود. اگر حیاط یا بالکن دارید، ارتفاع پنجره را کاهش دهید و با پایین آوردن کف پنجره، دید وسیع‌تری به فضای بیرون ایجاد کنید؛ به‌طوری که به‌جای دیدن دیوار و موانع، بتوانید درختان، آسمان و فضای سبز را ببینید. اگر نگران دید همسایه‌ها به داخل بالکن هستید، می‌توانید با استفاده از متریال‌های جذابی مثل حصیرهای مدرن یا شیشه‌های مات و حتی ماتِ رنگی، ضمن حفظ حریم خصوصی، فضایی دلنشین ایجاد کنید. در حیاط یا حتی بالکن، چند گلدان و درختچه قرار دهید و اگر امکانش را دارید، گوشه‌ای را به بازی کودکان اختصاص دهید؛ مثلاً یک تاب کوچک نصب کنید یا فضایی برای بازی آن‌ها در نظر بگیرید. جالب است بدانید حتی تماشای دویدن بچه‌ها، شنیدن خنده‌هایشان و دنبال کردن جنب‌وجوش آن‌ها از پشت پنجره هم می‌تواند بر روحیه ما اثر بگذارد. در واقع، برای تجربه حال خوب همیشه لازم نیست خودمان مستقیماً درگیر یک فعالیت باشیم؛ گاهی تماشای زندگی، تحرک و شادی دیگران نیز می‌تواند ذهن ما را از سکون و رخوت خارج کند و به آن نشاط ببخشد.»

او فهرست کارهای کوچک اما اثرگذار در خانه را این‌طور کامل می‌کند: «شرایط محیط را به شکلی تنظیم کن که با روحیه و حال خوبت سازگار باشد. حتی رنگ‌هایی که در فضای خانه استفاده می‌کنی اهمیت دارند؛ مثلاً رنگ‌های ملایم و گرم در مبلمان، پرده‌ها یا دیوارها می‌توانند حس آرامش بیشتری ایجاد کنند. به نور طبیعی خانه توجه کن؛ اجازه بده نور خورشید از پنجره وارد شود و تا جای ممکن دیدی باز به فضای بیرون داشته باشی. هوای خانه را تازه نگه دار؛ تهویه مناسب، دمای متعادل و سرمایش و گرمایش مطلوب، همگی در احساس آسایش تو مؤثرند. چند گلدان سبز کنار پنجره بگذار، یک باغچه کوچک در بالکن درست کن یا حتی از یک پرنده نگهداری کن. گاهی همین که نیم ساعت از وقتت را صرف آب دادن به گل‌ها، هرس کردن برگ‌های خشک، غذا دادن به پرنده یا تماشای رشد یک گیاه می‌کنی، می‌تواند حال‌وهوایت را تغییر دهد. حتی باز کردن پنجره و گوش سپردن به صدای باران، نوشیدن یک فنجان چای کنار پنجره، به‌ویژه در روزهای سرد و بارانی، یا تماشای منظره درختان و آسمان، همگی کارهای ساده‌ای هستند که می‌توانند لذت حضور در خانه را بیشتر کنند. گاهی برای بهتر شدن حالمان، نیازی به انجام کارهای بزرگ نیست؛ کافی است محیط زندگی‌مان را کمی هوشمندانه‌تر و دوست‌داشتنی‌تر کنیم.»

محیط آرام، تصمیم‌گیری بهتر در بحران‌ها
به گفته کریمی، اصلاح فضای زندگی یک تفنن لوکس نیست، بلکه ابزاری برای مدیریت ذهن در روزهای سخت است: «شرایط محیطی خیلی می‌تواند هورمون‌های ما را به هم بزند یا برعکس، آن‌ها را درست کند و به تعادل برساند. پس خیلی اوقات دنبال شرایط عجیب و غریب برای حال خوبت نگرد؛ همین شرایط دمِ دستی را درست کن. این مدلی ذهنت آرام‌تر می‌شود، حتی به مشکلات هم بهتر می‌توانی فکر کنی، آرام‌تری و حس امید بیشتری داری. این کار خیلی به زندگی کردن ما کمک می‌کند و حتی حال دور و اطرافیانمان هم از چیزی که الان هستیم، بهتر می‌شود.»